iloveithaki.gr, 1/2/2026
fb, Spiros Arsenis
ΚΑΛΩ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΙΘΑΚΗΣ ΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙ ΣΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΤΟΥ κ.ΓΕΡΟΛΥΜΑΤΟΥ=ΕΑΝ ΟΧΙ ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ=
Γεράσιμος Γερολυμάτος
Οι συζητήσεις, που πυροδότησε η αρχαιολογική σκαπάνη και τα σημαντικά ευρήματα στα Τζαννάτα του Πόρου στην Κεφαλονιά, περί της ακριβούς θέσης της Ομηρικής Ιθάκης έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Έπειτα από την επίσκεψη μου πριν από χρόνια στον θολωτό τάφο και τη συζήτηση με τον αγαπητό φίλο Μάκη Μεταξά, η χρόνια πεποίθηση μου, ότι το νησί της Ιθάκης ήταν πράγματι η επίσημη έδρα του Οδυσσέα, άρχισε να κλονίζεται. Παρόλα αυτά η Ιθάκη ήταν αναμφισβήτητα μέρος του βασιλείου του, όπως θα δούμε παρακάτω. Έτσι, έθεσα υπόψη της λογικής ορισμένα ερωτήματα τα οποία και παραθέτω στην κρίση σας, χωρίς παρακαλώ να μου αποδοθεί οποιαδήποτε διάθεση προκατάληψης και υποκειμενισμού, από το γεγονός ότι είμαι Κεφαλονίτης, αλλά μόνο η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας που υπάρχει μέσα στο μύθο.
Αλλά πρώτα ας ξεκινήσουμε από τον περίφημο Κέφαλο.
Ο Κέφαλος βοήθησε τον βασιλιά Αμφιτρύωνα στον πόλεμο εναντίον των Ταφίων, ή Τηλεβόων και σαν ανταμοιβή πήρε το νησί της Σάμου που μετονομάστηκε προς τιμή του σε Κεφαλονιά. (Τα ονόματα της Σάμης και της Αντισάμου απηχούν εκείνο το μακρινό παρελθόν).
Ο Κέφαλος παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο την Κλυμένη κόρη του Μινύα και σύμφωνα με μερικές πηγές απέκτησε με εκείνη τον παππού του Οδυσσέα Αρκείσιο. Σε μια δεύτερη εκδοχή, ο Κέφαλος ενώθηκε με τη Λυσίππη, και από τον γάμο τους γεννήθηκε ο Αρκείσιος, πατέρας του Λαέρτη και παππούς του Οδυσσέα. Βλέπουμε ότι σε όλες τις εκδοχές του μύθου υπάρχει η γενεαλογική σύνδεση Κέφαλου-Οδυσσέα και η σχέση μεταξύ προπάππου και δισέγγονου.
Συμπερασματικά η «ομηρική Ιθάκη» του Οδυσσέα, ως κληρονομικό βασίλειο μέσα στα πλαίσια του μυκηναϊκού κόσμου, αποτελείτο στην πραγματικότητα και από τα δύο κοντινά νησιά. Τη μεγαλύτερη Κεφαλονιά και τη μικρότερη Ιθάκη. Αφού, λοιπόν, ο Οδυσσέας ήταν ο απόλυτος άρχοντας και των δύο αυτών νησιών έρχεται αυθόρμητα το πρώτο λογικό ερώτημα:
1. Γιατί ο Οδυσσέας να επιλέξει την Ιθάκη και όχι την Κεφαλονιά για να κτίσει το ανάκτορο του και να ασκήσει από εκεί την εξουσία του; Είναι συμβατή αυτή η επιλογή με τη στρατηγική και οικονομική αξία του κάθε νησιού, που ο πολυμήχανος νους του θα μπορούσε σίγουρα να αντιληφθεί τη μεγάλη διαφορά τους;
2. Ήταν ο Οδυσσέας ο πρώτος βασιλιάς στην ιστορία, ο οποίος αντί να εγκατασταθεί λογικά στο μεγάλο νησί-πυρήνα του βασιλείου του-πήγε αντίθετα στο μικρό που, γεωγραφικά μιλώντας, είναι σα δορυφόρος του; Δε μοιάζει παράλογο να ελέγχει το μικρό νησί το μεγάλο, αντί να ελέγχει το μεγάλο νησί το μικρό;
3. Με βάση ποια λογική εγκαταστάθηκε στην Ιθάκη, με τους περιορισμένους υδάτινους πόρους και τις παραγωγικές δυνατότητες και όχι στο μεγάλο και αυτάρκες νησί της Κεφαλονιάς, που παρά το ορεινό του ανάγλυφο διέθετε άφθονα νερά, με δάση και βοσκοτόπια, με ελαιώνες και πολυάνθρωπους οικισμούς; Ήταν η Κεφαλονιά το ισχυρό οικονομικό κέντρο του βασιλείου του Οδυσσέα; Αναμφίβολα. Είναι λογικό να βρισκόταν εκεί και η έδρα του βασιλείου του ή όχι;
4. Ακόμα και αν δεχθούμε ως κυριολεκτική την κατεστημένη άποψη περί Ιθάκης τίθενται πάλι νέα ερωτήματα. Με ποιον τρόπο διοικούσε την Κεφαλονιά ενώ αυτός κατοικούσε στην απομονωμένη Ιθάκη; Είχε ορίσει άρχοντες-τοποτηρητές για λογαριασμό του, ώστε να διαχειρίζονται τη διοίκηση του μεγάλου νησιού; Όμως, ποιος συνετός μονάρχης θα εμπιστευόταν την επιστασία του πλούτου και των πόρων του σε ισχυρούς άρχοντες, που θα μπορούσαν να τους διεκδικήσουν για τους εαυτούς τους; Η αυτοπρόσωπη διοίκηση και παρουσία του Οδυσσέα στην Κεφαλονιά θα ήταν λοιπόν απαραίτητη.
(Σημ: Την εποχή του Οδυσσέα ο θεσμός της βασιλείας ήταν κυρίαρχος. Οι τέσσερεις πόλεις-Κράτη στην Κεφαλονιά της κλασικής εποχής, είναι αποτέλεσμα της πολιτικής μετεξέλιξης που έλαβε χώρα έπειτα από την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου και των βασιλείων του μέσα στους επόμενους αιώνες. Έτσι, από τον αρχαίο θεσμό της βασιλείας πέρασε σταδιακά στη φάση της Αριστοκρατίας-Τυραννίας και αργότερα στο δημοκρατικό πολίτευμα)
5. Κατά συνέπεια τίθεται ένα νέο ερώτημα. Ποιο από τα δύο νησιά θα μπορούσε να θεωρηθεί κέντρο του πολιτισμού και πηγή ισχύος; Σε αυτό η αρχαιολογική σκαπάνη έχει δώσει την απάντηση με αναντίρρητο τρόπο και με απτά στοιχεία. Οι αρχαιολογικές θέσεις και μάλιστα οι μυκηναϊκές είναι πολύ περισσότερες στην Κεφαλονιά (και πόσες ακόμα θα αποκαλυφθούν στο μέλλον), ενώ λιγότερες στην Ιθάκη που έχει περίπου το 1/7 του μεγέθους της. Όσον αφορά δε το θεωρούμενο ως ανάκτορο του Οδυσσέα στην Ιθάκη, από ποια άλλα ενισχυτικά στοιχεία συνοδεύεται η άποψη αυτή; Βρέθηκαν μήπως και κάποιοι βασιλικοί τάφοι; Διότι ανάκτορα και τάφοι πάνε μαζί σε αυτές τις περιπτώσεις. Μήπως τελικά το «ανάκτορο» της Ιθάκης δεν ήταν η επίσημη κατοικία του Οδυσσέα, αλλά όπως συνηθίζουν οι μονάρχες μια δεύτερη κατοικία για όταν θα επισκεπτόταν την Ιθάκη;
Κλείνοντας να πω, ότι δεν έχω την πρόθεση να διαψεύσω, ή να αμφισβητήσω ότι το ανάκτορο της Ιθάκης μπορεί να είχε σχέση με τον Οδυσσέα, αλλά έχω επιφυλάξεις σχετικά με τη σημασία του κτιρίου και τη χρήση του ως κύριου ανακτόρου. Όπως επίσης δε διανοούμαι να αμφισβητήσω τον Όμηρο και τα περί Ιθάκης όπως τα διηγείται. Λέω μόνο, ότι είναι δυνατόν να μην ερμηνεύουμε σωστά τα λόγια του Ομήρου, εξαιτίας πολλών στοιχείων που χάθηκαν στον χρόνο, ή ονομάτων που άλλαξαν τοποθεσίες και άλλων που ξεχάστηκαν. Ένα παράδειγμα που μου έρχεται στο νου είναι η περίπτωση του Χολαργού. Ο αρχαίος δήμος του Χολαργού από τον οποίο καταγόταν ο Περικλής βρισκόταν κάπου ανάμεσα στο σημερινό Ίλιον και ίσως το Περιστέρι. Μια λάθος καταγραφή, αιώνες μετά, τον μετέφερε χιλιόμετρα μακριά στη γνωστή πλέον περιοχή. Όλα μπορούν να συμβούν. Έχω την πίστη, ωστόσο, ότι το μέλλον θα αποκαλύψει περισσότερα, αρκεί οι αξίνες των αρχαιολόγων να αφεθούν ελεύθερες να σκάψουν, χωρίς φόβο και πάθος….
