ο λόγιος διανοούμενος ανδρέας κάλβος

Με τα Πεζά κείμενα του Κάλβου ένας ακόμη τόμος προστίθεται στην έκδοση των απάντων του (έργων και αλληλογραφίας) που τα τελευταία χρόνια υλοποιείται από το Μουσείο Μπενάκη, με τη διεύθυνση επιστημονικής επιτροπής. Προηγήθηκαν οι δύο ογκώδεις τόμοι της Αλληλογραφίας (2014, εισαγωγή-επιμέλεια-σχολιασμός Δημήτρης Αρβανιτάκης, με τη συνεργασία του Λεύκιου Ζαφειρίου) και ο Τόμος Α’. Ποιητικά.

Μέρος πρώτο: Δημοσιευμένα (επιμέλεια-σχόλια Luigi Trenti – Ευριπίδης Γαραντούδης), που περιέλαβε την ιταλόγλωσση τραγωδία Le Danaidi (Οι Δαναΐδες, 1818, 1820) και τα ελληνόγλωσσα ποιητικά βιβλία του Κάλβου, Ελπίς πατρίδος (1819), Η Λύρα.

Ανδρέας Κάλβος «Εργα. Τόμος Β’. Πεζά κείμενα» Επιστημονική επιμέλεια: Δημήτρης Αρβανιτάκης Μουσείο Μπενάκη 2018, σελ. 682 |

Ωδαί (1824) και Η Λύρα. Νέαι ωδαί (1826). Αυτή τη στιγμή, με πρώτο το πρόγραμμα της έκδοσης των απάντων του Κωστή Παλαμά σε σχεδόν πενήντα τόμους, έκδοσης που επιμελείται σχεδόν εικοσαμελής ομάδα συνεργατών (ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο 2017 και οι αμέσως επόμενοι οδεύουν προς το τυπογραφείο), η έκδοση των καλβικών απάντων αποτελεί το δεύτερο μείζον εκδοτικό σχέδιο της νεοελληνικής φιλολογίας. Στο στάδιο της υλοποίησης βρίσκονται οι δύο υπολειπόμενοι τόμοι των Εργων του Κάλβου (εκείνος με τα αδημοσίευτα ποιητικά έργα και εκείνος με τα κείμενά του κυρίως για τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας και με τις ελληνικές μεταφράσεις του εκκλησιαστικών έργων).

Χωρισμένος σε τρία μέρη, ο τόμος των Πεζών κειμένων περιλαμβάνει εννέα «Δημοσιευμένα κείμενα», τέσσερα «Αδημοσίευτα κείμενα» και «Τα μαθήματα φιλοσοφίας στην Ιόνιο Ακαδημία» του καθηγητή Κάλβου, όπως καταγράφηκαν σχεδόν αυτολεξεί από τον ιεροσπουδαστή Θεμιστοκλή Αλιπράντη το ακαδημαϊκό έτος 1840-1841. Από τα δημοσιευμένα κείμενα (σ. 112-173), που χρονικά εκτείνονται από το 1819 μέχρι το 1849, τα πέντε γράφτηκαν στην ιταλική, τα τρία στη γαλλική και μόνο το οψιμότερο στην ελληνική γλώσσα. Και τα τέσσερα ανολοκλήρωτα αδημοσίευτα κείμενα (σ. 248-273) γράφτηκαν στην ιταλική γλώσσα.

Τα δώδεκα μη ελληνόγλωσσα κείμενα δημοσιεύονται στον τόμο και σε ακριβείς ελληνικές μεταφράσεις τους, τις δέκα από τις οποίες έκανε ο Δημήτρης Αρβανιτάκης. Για όλα τα καλβικά κείμενα υπάρχουν μικρότερες ή μεγαλύτερες εισαγωγικές μελέτες που έγραψαν (με αλφαβητική σειρά) οι Δημήτρης Αρβανιτάκης, Νάσος Βαγενάς, Νίκος Κουρκουμέλης, Θεοδόσης Πυλαρινός και Luigi Trenti. Οι μελέτες αυτές, εναρμονισμένες στο σύνολό τους με το σύγχρονο στάδιο των καλβικών σπουδών, κατατοπιστικές αλλά και με γόνιμες για την έρευνα παρατηρήσεις, απευθύνονται τόσο στο μη ειδικό όσο και στο ειδικό κοινό. Ολα τα καλβικά γραπτά που περιλαμβάνονται στα Πεζά κείμενα τα γνωρίζουμε από προηγούμενες εκδόσεις τους, πλην ενός, μιας ανώνυμης κριτικής για τις κωμωδίες του Alberto Nota (περιοδικό Ape Italiana, 1819). Το κείμενο αυτό απέδωσε στον Κάλβο, συνδέοντάς το πολύ πειστικά με το ιταλόγλωσσο και ελληνόγλωσσο κριτικό και ποιητικό έργο του, ο Νάσος Βαγενάς.

Το τρίτο μέρος του τόμου, τα «Μαθήματα φιλοσοφίας» του Κάλβου στην Ιόνιο Ακαδημία (σ. 301-540), γραμμένα στην ελληνική γλώσσα, καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου. Την έκδοση των «Μαθημάτων» επιμελήθηκε φιλολογικά ο Παναγής Αλιπράντης που κατέγραψε αναλυτικά και τις ποικίλες πηγές τους (σ. 541-666), τεκμηριώνοντας έτσι την, υποχρεωτική σχεδόν, εναρμόνιση του Κάλβου με αντιλήψεις που υπαγόρευε το σύγχρονό του στα Επτάνησα καθεστώς της αγγλικής προστασίας. Γι’ αυτό, τα μαθήματά του απέχουν πολύ από τις επαναστατικές ιδέες των νεανικών Ωδών του, που ήταν εναρμονισμένες με το ρηξικέλευθο ιδεολογικό πλαίσιο του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.

Στην ολιγοσέλιδη αλλά με ουσιώδεις επισημάνσεις εισαγωγή του ο Αρβανιτάκης συμπεραίνει εύστοχα ότι τα πεζά κείμενα του Κάλβου είναι «άνισα και ανόμοια», σαφώς διακρινόμενα σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη, που προφανώς ενδιαφέρει περισσότερο τον αναγνώστη του ποιητή Κάλβου, αφορά τα σχετικά με τη λογοτεχνία κείμενα όπου εκτίθενται οι απόψεις του για την ανάγκη δημιουργίας εθνικής λογοτεχνίας, εθνικής γλώσσας, εθνικού αναγνωστικού κοινού και εκπαιδευτικού μηχανισμού ικανού να στηρίξει τα παραπάνω. Στη δεύτερη ομάδα κειμένων ανήκουν εκείνα τα, ετερόκλιτα ως προς το θέμα τους και μη αναφερόμενα στη λογοτεχνία, κείμενα όπου πάντως απηχούνται διάφορα ζητήματα που εκείνη την εποχή απασχολούσαν το ευρωπαϊκό και το ελληνικό πνευματικό περιβάλλον.

Αξίζει να σταθούμε στην επισήμανση του Αρβανιτάκη για το είδος της λογιοσύνης που υπηρέτησε ο Κάλβος μέσω των πεζών κειμένων του: ο πολιτικά συνειδητοποιημένος λόγιος (και ποιητής) διεκδικεί, όπως υπαγορεύει η εποχή του, «εποχή οριακών πολιτικών, κοινωνικών και πολιτιστικών ανακατατάξεων» (σ. xiv), να λειτουργήσει πλέον ως διανοούμενος, παρεμβαίνοντας πολλαπλά στον δημόσιο διάλογο. Βεβαίως, αν ο ρόλος του Κάλβου ως διανοούμενου, διά μέσου των λιγοστών και σύντομων πεζών κειμένων του, συγκριθεί με τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν την ίδια εποχή μορφές διανοούμενων συγγραφέων, όπως ο Ιταλός δάσκαλός του, Ugo Foscolo, και ο Ελληνας Αδαμάντιος Κοραής, η διαπίστωση είναι αναμφίβολη: ο Κάλβος δεν υπερβαίνει το όριο ενός διανοούμενου ολιγογράφου, μη συστηματικού, που είχε απήχηση μέτρια ως προς το ποσόν και μειωμένη ως προς το ποιόν και το βάρος της σκέψης του.

Αν διαβάσουμε, πάντως, τα πεζά του υπό το δυνατό φως των νεανικών ποιητικών έργων του, των ιταλικών και των ελληνικών, όσο κι αν λοιπόν δεχτούμε ότι τα πεζά του λειτουργούν ως δορυφορικά κείμενα, συμβάλλουν στην πληρέστερη ανάδειξη και κυρίως στην τεκμηριωμένη κατανόηση του πλήρους πνευματικού προσώπου του, ενός προσώπου που είχε μια υβριδική πολιτισμική ταυτότητα. Είναι η ίδια ταυτότητα, σχηματισμένη από τη σύνθεση ευρωπαϊκών εθνικών λογοτεχνιών της εποχής του (της ιταλικής, της γαλλικής και της αγγλικής), που μας κληροδότησε ένα ποιητικό έργο που, τουλάχιστον ως προς το ελληνικό μέρος του, μέχρι σήμερα μας εκπλήσσει για τη μοναδική εκφραστική ιδιοτυπία του.