- «πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει.»
— σοφοκλής, αντιγόνη- πολλά προκαλούν δέος, μα τίποτε περισσότερο από τον άνθρωπο.
ο προμηθέας είναι δεμένος στον καύκασο.
ένας αετός έρχεται κάθε μέρα και του τρώει το συκώτι.
τη νύχτα το συκώτι ξαναγεννιέται.
την άλλη μέρα ο αετός επιστρέφει.
έτσι συνεχίζεται το μαρτύριο.
γιατί όμως τιμωρήθηκε ο προμηθέας;
γιατί έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και την έδωσε στους ανθρώπους.
όσο το σκέφτομαι όμως, τόσο περισσότερο πιστεύω ότι η φωτιά στον μύθο δεν είναι απλώς μια φλόγα.
είναι η γνώση.
με τη φωτιά ο άνθρωπος ζεστάθηκε.
έψησε το κρέας του.
φώτισε τη νύχτα.
προστατεύτηκε.
αργότερα έψησε τον πηλό, έλιωσε τα μέταλλα, κατασκεύασε εργαλεία.
και κάπου εκεί συνέβη κάτι πολύ μεγαλύτερο.
ο άνθρωπος άρχισε να μην περιμένει μόνο από τη φύση να τον εξελίξει.
άρχισε ο ίδιος να συμμετέχει στην εξέλιξή του.
ίσως λοιπόν ο δίας δεν φοβήθηκε τη φωτιά.
φοβήθηκε αυτό που ερχόταν μετά τη φωτιά.
τον άνθρωπο που μαθαίνει.
τον άνθρωπο που δημιουργεί.
τον άνθρωπο που ανακαλύπτει τις δυνάμεις της φύσης και μαθαίνει να τις χρησιμοποιεί.
γιατί ο άνθρωπος από μόνος του δεν είναι ιδιαίτερα δυνατό ζώο.
δεν έχει φτερά.
δεν έχει μεγάλα δόντια.
δεν τρέχει πιο γρήγορα από όλα τα ζώα.
δεν βλέπει πολύ μακριά.
δεν μπορεί να ζήσει στο κενό.
κι όμως έκανε κάτι απίθανο.
έμαθε να χρησιμοποιεί δυνάμεις που ο ίδιος δεν διαθέτει.
δεν μπορούσε να πετάξει.
έφτιαξε αεροπλάνο.
δεν μπορούσε να δει το απειροελάχιστο.
έφτιαξε μικροσκόπιο.
δεν μπορούσε να δει στα βάθη του σύμπαντος.
έφτιαξε τηλεσκόπιο.
δεν μπορούσε να θυμάται όλη τη γνώση.
έφτιαξε γραφή, βιβλία και υπολογιστές.
δεν μπορούσε να φύγει από τη γη.
έφτιαξε πύραυλο.
και σήμερα δημιουργεί ακόμη και τεχνητή νοημοσύνη.
ίσως λοιπόν εκεί βρίσκεται το πραγματικό μεγαλείο του ανθρώπου.
όχι στη δύναμη που έχει, αλλά στη δύναμη που μπορεί να καταλάβει, να συνθέσει και να χρησιμοποιήσει.
κι εδώ ο μύθος του προμηθέα μπορεί να διαβαστεί διαφορετικά.
ο καύκασος μπορεί να είναι η γη.
όχι ως φυλακή.
η γη είναι η μάνα μας.
εδώ γεννηθήκαμε.
εδώ εξελιχθήκαμε.
αλλά για εκατομμύρια χρόνια ήταν και το απόλυτο όριό μας.
οι αλυσίδες του προμηθέα μπορούν να είναι η βαρύτητα.
η δύναμη που μας κρατά πάνω στη γη.
μόνο που ο άνθρωπος έκανε και πάλι το ίδιο.
δεν νίκησε τη βαρύτητα.
την έμαθε.
κατάλαβε τους νόμους της.
έμαθε τις τροχιές.
έμαθε να βάζει δορυφόρους γύρω από τη γη.
έμαθε ακόμη και να χρησιμοποιεί τη βαρύτητα ουράνιων σωμάτων για να βοηθά διαστημόπλοια να αλλάζουν πορεία και ταχύτητα.
και τότε συνέβη κάτι υπέροχο.
η δύναμη που τον κρατούσε δεμένο άρχισε να γίνεται δρόμος.
αλλά υπάρχει ακόμη ένας πολύ ισχυρότερος δεσμός.
η αμάθεια.
αυτή, στη δική μου σκέψη, είναι ο αετός.
ο άνθρωπος μαθαίνει και η αμάθεια επιστρέφει.
δημιουργεί και καταστρέφει.
χτίζει και γκρεμίζει.
ανακαλύπτει την ενέργεια του ατόμου και κατασκευάζει και βόμβες.
φτάνει στη σελήνη και την ίδια ώρα σκοτώνει έναν άλλον άνθρωπο για λίγα μέτρα γης.
διαβάζει το ανθρώπινο γονιδίωμα και πολλές φορές δεν μπορεί να καταλάβει τον άνθρωπο που κάθεται δίπλα του.
ο αετός επιστρέφει.
και τρώει το συκώτι του προμηθέα.
γιατί όμως το συκώτι;
το συκώτι έχει μια εκπληκτική ικανότητα αναγέννησης.
και στη δική μας αλληγορία μπορεί να συμβολίζει ακριβώς αυτό:
την αναγεννητική δύναμη του ανθρώπου.
ο άνθρωπος καταστρέφεται και ξανασηκώνεται.
κάνει λάθος και ξαναδοκιμάζει.
χάνει τη γνώση και την ξαναβρίσκει.
πέφτει και συνεχίζει.
η αμάθεια τον κατατρώει.
κι εκείνος αναγεννιέται.
και τότε έρχεται ο ηρακλής.
στον μύθο ο ηρακλής σκοτώνει τον αετό και ελευθερώνει τον προμηθέα.
ποιος θα μπορούσε να είναι ο ηρακλής σήμερα;
το ανθρώπινο μυαλό.
η μεγαλύτερη δύναμη που διαθέτουμε.
εκείνο που παρατηρεί.
που αμφιβάλλει.
που ρωτά.
που συνθέτει.
που κάνει λάθος.
που ξαναδοκιμάζει.
που τελικά καταλαβαίνει.
γι’ αυτό ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να νικήσει τη φύση.
χρειάζεται να τη γνωρίσει.
γιατί όσο περισσότερο γνωρίζει μια δύναμη της φύσης, τόσο λιγότερο είναι δέσμιός της.
η φωτιά κάποτε τον τρόμαζε.
την έκανε εργαλείο.
ο κεραυνός ήταν κάποτε δύναμη των θεών.
σήμερα ο ηλεκτρισμός περνά μέσα από τα σπίτια μας.
η βαρύτητα τον κρατούσε στη γη.
σήμερα μαθαίνει να ταξιδεύει χρησιμοποιώντας και την ίδια.
κι όμως ο προμηθέας δεν έχει φύγει ακόμη από τον καύκασο.
γιατί ο άνθρωπος απέχει πολύ από το να ελευθερωθεί από την αμάθεια.
αποκτήσαμε τεράστια γνώση.
αποκτήσαμε τεράστια δύναμη.
δεν αποκτήσαμε ακόμη ανάλογη σοφία.
κι ίσως αυτή να είναι η τελευταία και δυσκολότερη αλυσίδα.
όχι η βαρύτητα.
η αμάθεια.
όταν η γνώση γίνει και σοφία, ίσως τότε ο αετός να μην επιστρέψει.
το συκώτι δεν θα χρειάζεται να ξαναγεννιέται για να κατατρώγεται πάλι.
ο ηρακλής, το ανθρώπινο μυαλό, θα έχει κάνει τη δουλειά του.
και ο προμηθέας θα μπορέσει επιτέλους να κατέβει από τον καύκασο.
όχι επειδή ο άνθρωπος νίκησε τη γη.
αλλά επειδή η γη έπαψε να είναι το όριό του.
κι έτσι, στη δική μας αλληγορία:
η φωτιά είναι η γνώση.
ο αετός η αμάθεια.
το συκώτι η αναγέννηση.
ο ηρακλής το ανθρώπινο μυαλό.
η βαρύτητα η αλυσίδα.
ο καύκασος η γη.
και ο προμηθέας;
ο προμηθέας ήταν ο άνθρωπος που ερχόταν.
γι’ αυτό ίσως ο σοφοκλής το είχε πει καλύτερα από όλους μας πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια:
«κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον.»
τίποτε πιο θαυμαστό, πιο ικανό — αλλά και πιο φοβερό — από τον άνθρωπο.
— δδμανιάς
«μια τίγρη είναι κι ο άνθρωπος. όσο κι αν τον δένουν οι αλυσίδες του, κάτι μέσα του δεν ημερεύει. ψάχνει, μαθαίνει, δημιουργεί, πέφτει και ξανασηκώνεται. μέχρι να σπάσει την τελευταία του αλυσίδα: την αμάθεια.» δδμανιάς
