Οι ηλικιωμένοι κρατούν ακόμη ζωντανά τα σπίτια της Ιθάκης. Σε είκοσι χρόνια, όμως, ποιοι θα βρίσκονται στη θέση τους;
Το καλοκαίρι τα πλοία φέρνουν πίσω τους ανθρώπους του Θιακιού. Ηλικιωμένους άνδρες και γυναίκες που έζησαν και εργάστηκαν στην Πάτρα, στην Αθήνα ή ακόμη μακρύτερα, αλλά δεν ξέχασαν ποτέ το πατρικό σπίτι.
Έρχονται στην αρχή του καλοκαιριού, ανοίγουν τα παράθυρα, καθαρίζουν τις αυλές, ποτίζουν τα λουλούδια και ξαναδίνουν ζωή στις γειτονιές. Το φθινόπωρο παίρνουν πάλι τον δρόμο της επιστροφής προς την πόλη, κοντά στα παιδιά, στα νοσοκομεία, στους γιατρούς και σε όσα χρειάζεται ένας άνθρωπος όσο μεγαλώνει.
Κάθε χρόνο, όμως, οι αποσκευές φαίνονται βαρύτερες, οι σκάλες του πλοίου δυσκολότερες και το ταξίδι μακρύτερο.
Οι αριθμοί προειδοποιούν
Η Ιθάκη είχε στην Απογραφή του 2021 περίπου 2.862 μόνιμους κατοίκους, έναντι 3.231 το 2011. Μέσα σε μία δεκαετία χάθηκαν από την απογραφή σχεδόν 370 άνθρωποι, δηλαδή περισσότερο από το 11% του πληθυσμού.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η ηλικιακή εικόνα:
- 845 κάτοικοι ήταν 65 ετών και άνω, σχεδόν το 30% του συνολικού πληθυσμού.
- 648 είχαν περάσει τα 70, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις.
- 310 ήταν άνω των 80 ετών, περισσότεροι από ένας στους δέκα.
- Τα παιδιά κάτω των 15 ετών ήταν μόλις 342.
Αυτό σημαίνει ότι στην Ιθάκη αντιστοιχούσαν περίπου δυόμισι ηλικιωμένοι άνω των 65 ετών για κάθε παιδί κάτω των 15. Τα δεδομένα προέρχονται από την Απογραφή του 2021 της ΕΛΣΤΑΤ και την επεξεργασία της ηλικιακής κατανομής της Περιφερειακής Ενότητας Ιθάκης. ΕΛΣΤΑΤ – Αποτελέσματα Απογραφής Ιθάκης · Αναλυτική ηλικιακή κατανομή
Οι αριθμοί δεν μιλούν απλώς για γήρανση. Μιλούν για μια ολόκληρη γενιά που σήμερα κρατά ανοιχτά τα σπίτια, φροντίζει λίγες ελιές και αμπέλια, ψωνίζει από τα τοπικά καταστήματα και δίνει ανθρώπινη παρουσία στα χωριά τον χειμώνα.
Σε είκοσι χρόνια μεγάλο μέρος αυτής της γενιάς δεν θα υπάρχει. Και το δύσκολο ερώτημα είναι ποιος θα πάρει τη θέση της.
Η γενιά που επέστρεφε λιγοστεύει
Πολλοί σημερινοί συνταξιούχοι είναι παλιοί ναυτικοί. Πέρασαν τη ζωή τους στα καράβια, αλλά έχτιζαν και συντηρούσαν ένα σπίτι στο Θιάκι με τη σκέψη ότι κάποτε θα επιστρέψουν. Η σύνταξή τους τούς επέτρεψε να εγκατασταθούν ξανά στο νησί και να φροντίσουν τη γη χωρίς να περιμένουν να ζήσουν από αυτήν.
Η επόμενη γενιά συνταξιούχων θα είναι διαφορετική. Οι ναυτικοί είναι λιγότεροι και πολλά παιδιά της Ιθάκης έχουν δημιουργήσει ολόκληρη τη ζωή τους στην Πάτρα και στην Αθήνα. Εκεί εργάζονται, εκεί βρίσκονται τα παιδιά και τα εγγόνια τους, εκεί έχουν τους γιατρούς και τις καθημερινές τους ανάγκες.
Μπορεί να επιστρέφουν το καλοκαίρι. Αλλά άλλο η καλοκαιρινή επιστροφή και άλλο η μόνιμη ζωή.
Όταν το πατρικό γίνεται βάρος
Ένα παλιό σπίτι χρειάζεται διαρκώς χρήματα: επισκευές, βάψιμο, στέγη, υδραυλικά, φόρους, καθαρισμό και προστασία από την υγρασία. Όσο μεγαλώνει ο ιδιοκτήτης και μικραίνει ο χρόνος παραμονής του στο νησί, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δικαιολογηθεί αυτό το κόστος.
Κάποια στιγμή το πατρικό, από καταφύγιο της μνήμης, κινδυνεύει να μετατραπεί σε οικονομικό βάρος. Και όταν τα παιδιά ζουν μόνιμα στην πόλη και δεν σκοπεύουν να επιστρέψουν, η πώληση φαίνεται συχνά ως η μόνη λύση.
Τα σπίτια μπορεί να αγοραστούν, να ανακαινιστούν και να γίνουν ακόμη ομορφότερα. Εάν όμως χρησιμοποιούνται μόνο για λίγες εβδομάδες το καλοκαίρι, δεν κρατούν ζωντανό έναν τόπο.
Ένα σπίτι που ανοίγει τον Αύγουστο δεν κρατά ανοιχτό το καφενείο τον Ιανουάριο. Δεν στηρίζει το μικρό κατάστημα, δεν γεμίζει το σχολείο και δεν δημιουργεί γειτονιά.
Το Θιάκι δεν κινδυνεύει να μείνει χωρίς σπίτια. Κινδυνεύει να γεμίσει σπίτια χωρίς μόνιμους ανθρώπους.
Η ερώτηση που δεν μπορούμε να αναβάλουμε
Δεν αρκεί να μετράμε πόσοι έρχονται το καλοκαίρι. Πρέπει να μετρήσουμε πόσοι μένουν όταν φύγουν τα τελευταία γεμάτα πλοία του Σεπτεμβρίου.
Πόσοι νέοι μπορούν να επιστρέψουν μετά τις σπουδές τους; Πόσοι μπορούν να βρουν εργασία ολόκληρο τον χρόνο; Πόσοι μπορούν να ανακαινίσουν το πατρικό τους χωρίς να χρεωθούν για μια ζωή; Και πόσοι από τους επόμενους συνταξιούχους θα επιλέξουν το Θιάκι, όταν η υγεία και η καθημερινότητα τους τραβούν προς την Πάτρα και την Αθήνα;
Δεν φεύγουν επειδή δεν αγαπούν την Ιθάκη. Φεύγουν επειδή κάποτε η αγάπη δεν αρκεί για να νικήσει την ηλικία, την απόσταση και την ανάγκη.
Τυχεροί θα είναι όσοι από εμάς μπορέσουμε να μείνουμε στο Θιάκι μέχρι το τέλος. Δεν θα χρειαστεί να μας φέρουν πίσω. Θα βρισκόμαστε ήδη στον τόπο όπου θελήσαμε να επιστρέφουμε σε όλη μας τη ζωή.
Η ερήμωση δεν αρχίζει όταν γκρεμίζονται τα σπίτια. Αρχίζει όταν τα σπίτια παραμένουν όρθια, οι αυλές καθαρές και τα παράθυρα κλειστά — επειδή δεν βρίσκεται πια κανείς να ανάψει τα φώτα τους τον χειμώνα.
— δδμανιάς
Τίποτα δεν πάει χαμένο. Οι άνθρωποι φεύγουν, τα σπίτια κάποτε σκοτεινιάζουν, μα η αγάπη για τον τόπο μένει αναμμένη σαν μικρό φως στη μνήμη. Κι όσο υπάρχει κάποιος να θυμάται, να νοιάζεται και να επιστρέφει, το Θιάκι δεν έχει χαθεί. δδμανιάς
