σκέψεις για τον δημοσθένη

Αυτούς τους καιρούς συχνά μου έρχεται στον νου ο Δημοσθένης. Μια τεράστια δύναμη, άψογα οργανωμένη, που στην υπηρεσία της μια τεχνική διαρκούς προόδου ωθείται προς μια ενοποίηση του κόσμου κάτω από την κυριαρχία της: μια κυριαρχία που θα έπρεπε να αφαιρεί από τους πιο ισχυρούς κάθε αίσθηση αβεβαιότητας και να διασφαλίζει στις πλέον πλούσιες τάξεις τη διαιώνιση των προνομίων τους.

Αν αυτή η κυριαρχία, ύστερα από τόσες φοβερές καταστροφές, θα επικρατούσε, η πρόοδος των ασθενέστερων τάξεων και των υπανάπτυκτων λαών θα ήταν για αιώνες αποκλεισμένη. Σ’ έναν ενοποιημένο κόσμο η ανθρώπινη κουλτούρα θα έχανε τη δημιουργική της ποικιλότητα, θα ήταν χρωματισμένη από ένα ενιαίο και άτονο μουντό χρώμα. Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που ελπίζουν σ’ έναν ειρηνικό κόσμο, αλλά οργανωμένο γύρω από διαφορετικά πολιτικά κέντρα, υπάρχουν ακόμη διανοούμενοι που πιστεύουν σε μια ανθρώπινη κοινωνία σε διάφορες και ζωτικές οικογενειακές εστίες.

Αλλά αυτοί οι διανοούμενοι δεν είναι όπως ο Δημοσθένης, που πάλευε για την επιβίωση και την αυτονομία των πόλεων, ενώ η νέα μακεδονική δύναμη, καλά οργανωμένη και οπλισμένη, χωρίς τα περίπλοκα προβλήματα των παλαιών δημοκρατιών, προχωρούσε για να τις καθυποτάξει και να τις θέσει υπό την προστασία της.

Αν τα πράγματα πήγαιναν όπως τα χρόνια του Φίλιππου και του Αλέξανδρου, θα υπήρχαν μια μέρα αξιόλογοι και προνοητικοί ιστορικοί που θα χλεύαζαν τον σημερινό Δημοσθένη σαν ένα μυωπικό επαρχιώτη, προσκολλημένο στις τοπικές παραδόσεις, ανίκανο να συλλάβει το νόημα της ιστορικής προόδου και να βλέπει στο μεγαλειώδες μέλλον.

Κομφορμιστές υποταγμένοι στους άρχοντες της οικονομίας και του πολέμου, θα έκριναν τον σημερινό Δημοσθένη σαν έναν διανοούμενο ανάξιο πολιτικής κρίσης, άξιο περιφρόνησης ή, στην καλύτερη περίπτωση, συμπόνιας. Οι σημερινές ανάγκες μιας ελευθερίας περιορισμένης από τη φτώχεια και από την ανέχεια θα ήταν στα μάτια τους ακατανόητες ουτοπίες, παραληρήματα διανοουμενίστικου άγχους.

Εκείνοι που σήμερα αρνούνται μια διαδικασία ενοποίησης του κόσμου στην υπηρεσία και στην εδραίωση των κοινωνικών δομών, δεν αρνούνται οποιαδήποτε ενοποίηση: μια συμβίωση λαών που αμοιβαία σέβονται την αυτονομία τους και δεν απαιτούν να εξάγουν ούτε επαναστάσεις ούτε αντεπαναστάσεις, που αυξάνουν την αμοιβαία κατανόηση και εντείνουν τις σχέσεις πολιτισμού μειώνοντας τις αποστάσεις ανάμεσα στους διαφορετικούς πολιτισμούς, δεν είναι μόνο επιθυμητό, αλλά είναι και το πιο υψηλό ιδανικό που υπάρχει σήμερα.

Είναι ένα ουτοπικό ιδανικό; Πρέπει να αρνηθούμε να πιστεύουμε ότι η ανθρωπότητα μπορεί να αποβάλει τις αντιθέσεις της χωρίς να περάσει μέσα από τη σημερινή κόλαση; Την απάντηση θα δώσει η Ιστορία τις επόμενες δεκαετίες∙ και πάνω της θα επιδράσει η καθαρή επιθυμία εκείνων που πιστεύουν σ’ αυτά τα ιδανικά.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ