ταμπέλες και περιεχόμενα

«Τα στοιχεία που σχετίζονται με το έγκλημα και τις πρόσφατες δημόσιες ταραχές δείχνουν ότι πρέπει να πάρουμε σκληρότερα μέτρα απέναντι στους ταραχοποιούς, αν θέλουμε να διατηρήσουμε τον νόμο και την τάξη».

«Οπως πηγαίνουν τα πράγματα σ’ αυτή τη χώρα, θα χρειαστούν πολλά και σκληρά μέτρα για να βάλουμε στον σωστό δρόμο τους ταραχοποιούς, τους εγκληματίες και τους διεστραμμένους».

«Αυτό που η χώρα μας χρειάζεται πραγματικά είναι μια δυνατή, σκληρή δόση νόμου και τάξης».

«Οι πιο σημαντικές αρετές που πρέπει να μάθουν τα παιδιά είναι η υπακοή και ο σεβασμός στην εξουσία».

«Αυτό που η χώρα μας χρειάζεται περισσότερο είναι η πειθαρχία, και όλοι να ακολουθούμε τους ηγέτες μας με ενότητα».

«Τα πραγματικά “κλειδιά” για μια “καλή ζωή” είναι ο σεβασμός στην εξουσία και η υποταγή σε αυτούς που την κατέχουν».

«Οι νόμοι του Θεού σχετικά με την έκτρωση, την πορνογραφία και τον γάμο θα πρέπει να ακολουθούνται αυστηρά, πριν να είναι πολύ αργά».

«Οι ριζοσπαστικοί και αμαρτωλοί νέοι τρόποι ζωής και συμπεριφοράς πολλών νέων ανθρώπων μπορεί μια μέρα να καταστρέψουν την κοινωνία μας».

«Είναι σημαντικό να διαφυλάξουμε τις παραδοσιακές μας αξίες και τα ηθικά μας πρότυπα».

Ολες οι παραπάνω φράσεις αποτελούν –μαζί με άλλες– συστατικά στοιχεία της κλίμακας ACT (Authoritarianism, Conservatism, Traditionalism) του J. Duckitt και των συνεργατών του. Πρόκειται για ένα από τα πλέον σύγχρονα, έγκυρα και αξιόπιστα εργαλεία μέτρησης των τριών διαστάσεων του «Δεξιού Αυταρχισμού». Η εν λόγω έννοια συμπεριλαμβάνει την «αυταρχική επιθετικότητα» (authoritarianism): έλλειψη ανοχής και τη διάθεση σκληρής τιμωρίας ενάντια σε όσους δείχνουν έλλειψη σεβασμού και καταπατούν έμπρακτα τις συμβατικές ενδο-ομαδικές νόρμες, τις οποίες εγγυάται και διαφυλάττει η νόμιμη εξουσία.

Την «αυταρχική υποταγή» (conservatism): τυφλή υπακοή σε νόρμες σκέψης και συμπεριφοράς τις οποίες επιβάλλει μια νόμιμη και αξιοσέβαστη εξουσία, και την «αυταρχική συμβατικότητα» (traditionalism): υιοθέτηση των κοινά αποδεκτών στάσεων και αξιών της ενδο-ομάδας. Καθεμιά από τις προαναφερόμενες τρεις διαστάσεις προβλέπει διαφορετικές στάσεις απέναντι σε γεγονότα, φαινόμενα και ομάδες.

Ετσι, η αυταρχική επιθετικότητα προβλέπει τις αρνητικές στάσεις απέναντι σε ομάδες που θεωρούνται επικίνδυνες για την κοινωνία, καθώς και τις αρνητικές στάσεις ενάντια στις συλλογικές μορφές διαμαρτυρίας. Η αυταρχική υποταγή προβλέπει τις αρνητικές στάσεις απέναντι σε «ανήθικες ομάδες» (πόρνες, ομοφυλόφιλοι και λεσβίες) και συνδέεται επίσης με θετικές στάσεις απέναντι σε ακραία μέτρα καταστολής και επιτήρησης. Η δε αυταρχική συμβατικότητα προβλέπει αρνητικές στάσεις απέναντι στην ατομική αυτοδιάθεση και την ελευθεριότητα.

Διαθέτουμε λοιπόν μια ολοκληρωμένη «σχάρα ανάλυσης» και αιτιακής πρόβλεψης τοποθετήσεων από άτομα, θεσμούς και ομάδες απέναντι σε γεγονότα, ρυθμίσεις και αξιοθετήσεις, που εμφανίζονται με αξίωση εγκυρότητας στον δημόσιο χώρο διεκδικώντας νομιμοποίηση διά της λεκτικής ή της έμπρακτης εκλογικής τους επιδοκιμασίας. Η συγκεκριμένη σχάρα, διαθέτοντας τα εχέγγυα επιστημονικότητας που θέτει η επιστήμη της Κοινωνικής Ψυχολογίας, δεν αφήνει πολλές αμφιβολίες για τη στάθμιση και τον χαρακτηρισμό συγκεκριμένων εκφράσεων στάσης από πολιτικούς, ρασοφόρους και απλούς πολίτες μέσω πληκτρολογίου ή διά ζώσης.

Μπορεί η αμυντικο-επιθετική στάση πολλών, που θα απαντούσαν επιδοκιμαστικά στα ανωτέρω ενδεικτικά ερωτήματα, να συμπληρώνεται με την επωδό τού «δεν είμαστε ακροδεξιοί, ρατσιστές φασίστες… αλλά…» –πράγμα που κοινωνιοψυχολογικώ τω τρόπω είναι πλήρως προβλεπόμενη, προβλέψιμη και εξηγήσιμη ως ρητορική τακτική απόσεισης του (δικαιολογημένου ιστορικά εν προκειμένω) στίγματος–, πλην όμως κάποια περιεχόμενα είναι αδήριτα σαφή και ενοχλητικώς ενδεικτικά της υφής και των διαβαθμίσεων της τάσης και των αξόνων του δεξιού αυταρχισμού. Μιας έννοιας που εκτός από πολιτική κατηγορία έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης κατά τα τελευταία σχεδόν εβδομήντα έτη.

Αν κάποιος, λοιπόν, επιθυμεί να διερωτηθεί π.χ. περί των στάσεων απέναντι στον φόνο του επόμενου Ζακ ή περί των ομοιοτήτων και διαφορών μεταξύ του ρετιρέ και των παλαιών και νεόδμητων μικροδιαμερισμάτων της δεξιάς πολυκατοικίας, ας κάνει τον κόπο να προβεί σε μια υποτυπώδη ανάλυση περιεχομένου τους μέσω της αντιπαραβολής με τις φράσεις των ερωτηματολογίων μέτρησης της έννοιας ή ας μπει στον κόπο να απαντήσει τα ερωτηματολόγια αυτούσια και να βαθμολογήσει εαυτόν.

Οσο κι αν τα ονόματα και οι ταμπέλες κρύβονται, ψιμυθιώνονται, γραβατώνονται, τα περιεχόμενα εμμένουν ενοχλητικά εξακολουθώντας να δοκιμάζουν τον αναστοχασμό της κοινωνίας και την αναμέτρησή της ενίοτε με το απωθητικό και ενίοτε με το επικίνδυνα αντιανθρώπινο.

* αναπληρωτής καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου