Οι αριθμοί της απογραφής αποκαλύπτουν έναν γερασμένο πληθυσμό, λίγους εργαζομένους, μεγάλη εξάρτηση από τον τουρισμό και μια κατοικία που υπάρχει, αλλά δεν προσφέρεται σε όσους θέλουν να ζήσουν μόνιμα στον τόπο
Κάποτε το Θιάκι έφτασε κοντά στην ερήμωση από τις επιδρομές των πειρατών. Οι κάτοικοι εγκατέλειπαν τις ακτές ή κρύβονταν στα βουνά για να σωθούν.
Σήμερα δεν υπάρχουν πειρατές. Υπάρχει όμως ένας διαφορετικός κίνδυνος: η γήρανση του πληθυσμού, η έλλειψη δωδεκάμηνης εργασίας, η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού, η δυσκολία εξεύρεσης κατοικίας και η απόσταση από βασικές υπηρεσίες Υγείας.
Η Ιθάκη δεν κινδυνεύει να μείνει ξαφνικά χωρίς ανθρώπους. Κινδυνεύει να μείνει χωρίς την κοινωνία που χρειάζεται για να συνεχιστεί η ζωή.
Από τους 3.231 στους 2.862 κατοίκους
Σύμφωνα με την Απογραφή Πληθυσμού της ΕΛΣΤΑΤ, ο μόνιμος πληθυσμός του Δήμου Ιθάκης ήταν:
- 3.185 κάτοικοι το 1991
- 3.212 το 2001
- 3.231 το 2011
- 2.862 το 2021
Μέσα σε μία δεκαετία χάθηκαν 369 κάτοικοι, δηλαδή το 11,4% του πληθυσμού.
Ο αριθμός 2.862 είναι η τελευταία επίσημη μέτρηση. Δεν γνωρίζουμε πόσοι ζουν πραγματικά στο νησί σήμερα, τον χειμώνα του 2026. Τα δημοτολόγια και οι εκλογικοί κατάλογοι δεν μπορούν να το αποδείξουν, επειδή περιλαμβάνουν πολλούς Θιακούς που κατοικούν στην Αθήνα, στην Πάτρα ή στο εξωτερικό.
Αν συνεχιζόταν απλώς ο ρυθμός μείωσης της περιόδου 2011–2021, ο πληθυσμός θα υποχωρούσε μαθηματικά περίπου:
- στους 2.690 κατοίκους το 2026
- στους 2.270 το 2040
- στους 2.010 το 2050
Δεν πρόκειται για επίσημη πρόβλεψη. Είναι μια προβολή που δείχνει προς τα πού οδηγεί η σημερινή πορεία, αν δεν αλλάξει κάτι.
Οι ηλικίες αποκαλύπτουν το πραγματικό πρόβλημα
Οι αναλυτικοί δημογραφικοί πίνακες της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν ότι το 2021 στην Ιθάκη ζούσαν:
- 1.081 άνθρωποι άνω των 60 ετών
- 506 άνθρωποι ηλικίας 20–39 ετών
- 462 παιδιά και νέοι έως 19 ετών
Οι άνω των 60 αποτελούσαν σχεδόν το 38% του πληθυσμού και ήταν περισσότεροι από το διπλάσιο των νέων 20–39 ετών.
Για κάθε 100 παιδιά και νέους έως 19 ετών αντιστοιχούσαν περίπου 234 άνθρωποι άνω των 60.
Οι μεγαλύτερες ηλικίες δύσκολα εγκαταλείπουν το Θιάκι. Στηρίζουν σήμερα τον πληθυσμό, την τοπική αγορά και την κοινωνική ζωή. Όμως στα επόμενα δεκαπέντε χρόνια ένα μεγάλο μέρος αυτής της γενιάς θα χαθεί φυσιολογικά.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι θα έρθουν πίσω τους.
977 εργαζόμενοι και 805 συνταξιούχοι
Οι οικονομικοί πίνακες της Απογραφής καταγράφουν στην Ιθάκη:
- 977 απασχολουμένους
- 192 ανέργους
- 805 συνταξιούχους
Αντιστοιχούν, δηλαδή, περίπου 82 συνταξιούχοι σε κάθε 100 εργαζομένους.
Αλλά ακόμη και ο αριθμός των 977 εργαζομένων δεν μας λέει πόσοι έχουν σταθερή εργασία και εισόδημα επί δώδεκα μήνες.
Από αυτούς:
- 210 εργάζονταν σε καταλύματα και εστίαση
- 158 στο εμπόριο
- 98 στη δημόσια διοίκηση
- 91 στις κατασκευές
- 71 στη γεωργία, στη δασοκομία και στην αλιεία
- 60 στις μεταφορές
- 53 στην εκπαίδευση
- 37 στην Υγεία και στην κοινωνική μέριμνα
Περισσότερος από ένας στους πέντε εργαζομένους απασχολείται άμεσα σε καταλύματα και εστίαση. Αν προστεθεί το μέρος του εμπορίου, των μεταφορών και των κατασκευών που εξαρτάται από την καλοκαιρινή κίνηση, η τουριστική εξάρτηση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Το καλοκαίρι το Θιάκι γεμίζει δουλειά. Το ερώτημα όμως είναι τι απομένει τον Νοέμβριο, τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο.
Μπορεί η ελιά να συγκρατήσει πληθυσμό;
Μόνο 71 κάτοικοι καταγράφονται συνολικά στη γεωργία, στη δασοκομία και στην αλιεία. Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται και περίπου 76 ειδικευμένοι γεωργοί, κτηνοτρόφοι και αλιείς, με τις μικρές αποκλίσεις των πινάκων να οφείλονται στη στατιστική προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Η καλλιέργεια της ελιάς μπορεί να δώσει ποιοτικό προϊόν και ένα συμπληρωματικό εισόδημα. Με τις μικρές και διάσπαρτες ιδιοκτησίες, το δύσκολο έδαφος, το κόστος των εργατικών και τη μικρή παραγωγή, δύσκολα μπορεί από μόνη της να συντηρήσει μεγάλο αριθμό οικογενειών.
Μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας διαφορετικής οικονομίας — μαζί με την τυποποίηση, την τοπική διατροφή και τον αγροτουρισμό. Δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει εκατοντάδες δωδεκάμηνες θέσεις εργασίας.
Το ίδιο ισχύει για τη ναυτοσύνη. Οι ναυτικοί έθρεψαν επί δεκαετίες το Θιάκι και το Περαχώρι. Σήμερα η Απογραφή βρίσκει 60 εργαζομένους σε ολόκληρο τον κλάδο των μεταφορών και της αποθήκευσης, χωρίς να ξεχωρίζει πόσοι είναι ενεργοί ναυτικοί. Για τον ακριβή αριθμό χρειάζονται στοιχεία από το ΝΑΤ και τον e-ΕΦΚΑ.
Μπορούν να μας σώσουν οι δουλειές από τον υπολογιστή;
Η τηλεργασία αποτελεί μια δυνατότητα, αλλά όχι ακόμη οικονομική βάση για την Ιθάκη.
Η Απογραφή καταγράφει μόλις τέσσερις εργαζομένους στον κλάδο ενημέρωσης και επικοινωνίας. Συνολικά 52 εργάζονται στους κλάδους ενημέρωσης, χρηματοπιστωτικών και επαγγελματικών–επιστημονικών υπηρεσιών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι εργάζονται όλοι εξ αποστάσεως.
Η τεχνολογία μπορεί να φέρει νέους ανθρώπους στο νησί, αλλά χρειάζεται γρήγορο διαδίκτυο, κατάλληλη στέγη, αξιόπιστες μεταφορές, σχολεία και περίθαλψη. Κανείς δεν μεταφέρει εύκολα την οικογένειά του σε έναν τόπο όπου δεν γνωρίζει αν θα βρει γιατρό ή σπίτι τον επόμενο χρόνο.
Χιλιάδες σπίτια, αλλά δεν βρίσκεται σπίτι
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα.
Οι πίνακες κατοικίας της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφουν στην Ιθάκη:
- 2.832 κανονικές κατοικίες
- 1.296 κατοικούμενες
- περισσότερες από 1.500 κενές
- 1.530 κατασκευασμένες πριν από το 1960
Περισσότερο από το μισό οικιστικό απόθεμα καταγράφεται ως κενό και περισσότερο από το μισό έχει κατασκευαστεί πριν από το 1960.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχουν 1.500 διαθέσιμα σπίτια. Πολλά είναι παλιά, κλειστά, εξοχικά, ακατάλληλα ή προσφέρονται αποκλειστικά για τουριστική χρήση.
Το αποτέλεσμα είναι να υπάρχουν στέγες, αλλά να μη βρίσκεται σπίτι για τον δάσκαλο, τον γιατρό, τον δημόσιο υπάλληλο, το νέο ζευγάρι και τον εργαζόμενο που θέλει να παραμείνει στο νησί.
Πρόσφατο ρεπορτάζ του ΣΚΑΪ από την Ιθάκη κατέγραψε ότι η έλλειψη μακροχρόνιας κατοικίας προκαλεί κενά στα σχολεία και στις δομές Υγείας, επειδή εκπαιδευτικοί και γιατροί δυσκολεύονται να βρουν στέγη.
Η Ιθάκη, επομένως, δεν έχει μόνο πρόβλημα έλλειψης σπιτιών. Έχει πρόβλημα έλλειψης κατοικήσιμων και διαθέσιμων σπιτιών για μόνιμη ζωή.
Η απόσταση από την Υγεία γίνεται απόσταση από τη ζωή
Για έναν ηλικιωμένο, έναν χρονίως πάσχοντα ή μια νέα οικογένεια, η Υγεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος παραμονής.
Το 2026 καταγράφηκε περίπτωση κατοίκου που επί τέσσερα χρόνια ταξιδεύει τρεις φορές την εβδομάδα στην Κεφαλονιά για αιμοκάθαρση. Παράλληλα, άνθρωποι αναγκάζονται να ταξιδεύουν στην Αθήνα για υπηρεσίες αναπαραγωγικής Υγείας.
Στο συνέδριο για το δημογραφικό που πραγματοποιήθηκε στην Ιθάκη τονίστηκε ότι η ανασφάλεια για την Υγεία, την παιδεία και την ποιότητα ζωής αποτρέπει νέα ζευγάρια από τη δημιουργία οικογένειας. Σχετικό ρεπορτάζ του Euronews.
Η ερήμωση έχει ήδη αρχίσει στα χωριά
Η Απογραφή του 2021 κατέγραψε:
- 34 κατοίκους στην Ανωγή
- 18 στην Εξωγή
- 33 στη Λεύκη
- 131 στο Κιόνι
- 258 στην Πλατρειθιά
- 327 στον Σταυρό
- 368 στο Περαχώρι
- 1.693 στην κοινότητα Ιθάκης–Βαθέος
Ένα χωριό δεν ερημώνει μόνο όταν κλείσουν όλα τα σπίτια. Ερημώνει όταν δεν ακούγονται παιδιά, όταν κλείνει το τελευταίο μαγαζί, όταν δεν υπάρχει άνθρωπος να φροντίσει τον ηλικιωμένο και όταν η ζωή περιορίζεται σε δύο καλοκαιρινούς μήνες.
Το Θιάκι του 2040 δεν είναι προδιαγεγραμμένο
Δεν μπορεί να υποστηριχθεί με βεβαιότητα ότι η Ιθάκη θα ερημώσει μετά το 2040. Τα στοιχεία, όμως, επιτρέπουν να ειπωθεί κάτι σοβαρότερο:
Αν συνεχιστούν η γήρανση, η φυγή των νέων, η έλλειψη κατοικίας και η εξάρτηση από τον εποχικό τουρισμό, η Ιθάκη κινδυνεύει να περάσει κάτω από το όριο κοινωνικής και οικονομικής βιωσιμότητας.
Μπορεί να εξακολουθεί να έχει δύο χιλιάδες κατοίκους και παρ’ όλα αυτά να μην έχει αρκετούς γιατρούς, δασκάλους, τεχνίτες, ναυτικούς, αγρότες, εργαζομένους και νέες οικογένειες.
Κάποτε το Θιάκι κινδύνευσε από τους πειρατές. Σήμερα κινδυνεύει από τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού και από την αδυναμία να προσφέρει όσα απαιτεί μια αξιοπρεπής σύγχρονη ζωή.
Γιατί ένα νησί δεν ερημώνει όταν φύγει ο τελευταίος κάτοικος.
Ερημώνει όταν ο νέος άνθρωπος δεν βρίσκει δουλειά, σπίτι, γιατρό και λόγο να μείνει.
— δδμανιάς
«τον μικρό βοριά παράγγειλα να φυσήξει ζωή στο θιάκι, πριν κλείσουν τα σπίτια και μείνουν οι γέροντες μόνοι στις κουπαστές να φυλάνε θερμοπύλες.» δδμανιάς
