«Ισως η πιο σημαντική επιρροή του διαδικτύου και των κοινωνικών μέσων είναι η άνοδος του νεο-φυλετισμού (neo-tribalism), που δεν βασίζεται σε εκτεταμένες οικογενειακές σχέσεις, αλλά μάλλον σε εκλεκτικές συγγένειες που βασίζονται σε περιορισμένες κοινές αξίες και προοπτικές», ήταν η φράση που ξεχώρισε από την ομιλία του καθηγητή Robert Georges Picard του Reuters Institute, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, κατά τη διάρκεια της τελετής επιτιμοποίησής του από το Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, πριν από λίγο καιρό.
Συμπυκνώνει απόλυτα τον τρόπο που λειτουργεί ο, παράλληλος με τον υλικό, κόσμος του διαδικτύου, δίνοντας τη δυνατότητα στους πολίτες να αναζητούν και να συνδέονται κυρίως με αυτούς που μοιράζονται κοινές ιδέες και αντιλήψεις. Αυτή η τάση έχει αποτέλεσμα την πόλωση και τον νεο-φυλετισμό. Ως εκ τούτου, κυριαρχούν η υποτίμηση όσων βρίσκονται έξω από τη «φυλή», η επιμονή στην εκδοχή της μίας και μοναδικής αλήθειας και η άρνηση για εμπλοκή σε έναν ουσιαστικό διάλογο.
Οπως σημείωσε ο Picard, η μοντέρνα τεχνολογία μετουσιώνεται σε μια σφήνα που χωρίζει την κοινωνία, αντί να λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία, αιτιολογώντας έτσι την άνοδο λαϊκισμού και εθνικισμού που κερδίζουν έδαφος στις κοινωνίες του σύγχρονου δημοκρατικού κόσμου.
Αυτό, βέβαια, δεν συμβαίνει για πρώτη φορά σήμερα, αλλά κάθε φορά που η ψαλίδα της ανισότητας στην πρόσβαση πόρων αυξάνεται δραματικά και απειλεί την κοινωνική συνοχή. Τότε οι απλοϊκές προτεινόμενες λύσεις, που σπάνια συνοδεύονται από πραγματικά σχέδια, «πατούν» πάνω στους πρωτόγονους φόβους, διεγείροντας το ακατέργαστο συναίσθημα.
Εκείνο που αλλάζει στον καιρό των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ότι αποτελούν εργαλεία για γρήγορη και πιο μαζική διάχυση της πληροφορίας που συχνά βασίζεται σε υπερβολές, μη διασταυρωμένες ειδήσεις και δημαγωγική διάθεση. Δεν φταίει, όμως, η ψηφιακή εποχή για τις εξελίξεις αυτές, αλλά ο τρόπος που οι κοινωνίες μας και οι θεσμοί διαμεσολάβησής τους απαντούν στις προκλήσεις των καιρών. Αν για παράδειγμα τα παλαιά μέσα ανταποκριθούν με δυναμική στην κατάσταση, ξεσκεπάζοντας τα ψεύδη, αναζητώντας τα γεγονότα και αντιμετωπίζοντας κριτικά τους ανυπόστατους ισχυρισμούς, τότε θα υπάρχει τουλάχιστον αντίπαλο δέος στον χείμαρρο των αφόρητα τετριμμένων κοινοτοπιών και των προπαγανδιστικών εξάρσεων που κυριαρχούν στο χρονολόγιο.
Το ίδιο ισχύει και για τους άλλους θεσμούς (πολιτικούς, κοινωνικούς, εκπαιδευτικούς) που πρέπει να σταματήσουν να κρύβονται πίσω από τις εγγενείς ή/και επίκτητες αδυναμίες τους και να διαδραματίσουν έναν ουσιαστικό ρόλο ενίσχυσης της εμπιστοσύνης των πολιτών και εδραίωσης κλίματος ασφάλειας. Διαφορετικά, ο κίνδυνος είναι μεγάλος.
* επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
