ο χρόνος είναι με τους λαούς

η ανθρώπινη σκέψη αλλάζει όσα θεωρούνται φυσικά, δίκαια και ανεκτά — εκεί βρίσκεται μια βαθύτερη δύναμη απέναντι στην υποταγή

η δύναμη των λαών δεν μετριέται μόνο στις κάλπες και στις συγκεντρώσεις. υπάρχει και μια αλλαγή πιο αργή: αυτό που οι άνθρωποι καταλαβαίνουν για τον εαυτό τους και για τους άλλους. αυτό που κάποτε ανέχονταν και σήμερα αμφισβητούν. αυτό που κάποτε ζητούσαν ως χάρη και σήμερα απαιτούν ως δικαίωμα.

όταν αλλάζει αυτή η συνείδηση, αλλάζει και η σχέση με την εξουσία. ο άνθρωπος που αναγνωρίζει την αδικία δυσκολεύεται περισσότερο να τη δεχτεί ως μοίρα.

το 1784, ο Καντ συνέδεσε τον διαφωτισμό με το θάρρος του ανθρώπου να χρησιμοποιεί τη δική του κρίση, αντί να αφήνει άλλους να σκέφτονται για λογαριασμό του. υποστήριξε ότι η ελεύθερη δημόσια χρήση της λογικής είναι απαραίτητη για τον διαφωτισμό. η σκέψη αυτή παραμένει ζωντανή κάθε φορά που ένας πολίτης ελέγχει όσα του λένε.

το 1864, στους κανόνες της Πρώτης Διεθνούς που συνέταξε ο Μαρξ, η απελευθέρωση των εργαζομένων τέθηκε ως έργο των ίδιων των εργαζομένων. διαφορετική αφετηρία, διαφορετική φιλοσοφία, αλλά μια συγγενική απαίτηση: οι άνθρωποι να γίνουν οι ίδιοι φορείς της ελευθερίας τους.

το 1948, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκανε την ίση ανθρώπινη αξιοπρέπεια κοινό διεθνές μέτρο. απέρριψε τη δουλεία και τις διακρίσεις και αναγνώρισε δικαιώματα στην εκπαίδευση, στην εργασία και στην πολιτική συμμετοχή. οι παραβιάσεις συνεχίστηκαν. δημιουργήθηκε όμως ένα μέτρο με το οποίο οι άνθρωποι μπορούσαν να κρίνουν και να εγκαλούν την εξουσία.

αυτές οι στιγμές δεν αποτελούν μία ενιαία φιλοσοφία ούτε μια ευθεία πορεία προόδου. δείχνουν όμως τη διεύρυνση μιας απαίτησης: ο άνθρωπος να έχει κρίση, δικαιώματα και λόγο στη ζωή του.

η αλλαγή φαίνεται και στην πραγματικότητα

η πρόσβαση στη γνώση έχει διευρυνθεί. σύμφωνα με την UNESCO, το παγκόσμιο ποσοστό αλφαβητισμού των ανθρώπων ηλικίας 15 ετών και άνω έφτασε το 87% το 2023. η ανάγνωση από μόνη της δεν εξασφαλίζει ελεύθερη σκέψη. δίνει όμως ένα βασικό εργαλείο για να αναζητήσει κάποιος πληροφορίες, να συγκρίνει και να κρίνει.

η θέση των γυναικών στην πολιτική προσφέρει άλλο ένα μετρήσιμο παράδειγμα. το 1995 κατείχαν το 11,3% των κοινοβουλευτικών εδρών παγκοσμίως. την 1η ιανουαρίου 2026 το ποσοστό είχε φτάσει το 27,5%. η ισότητα απέχει ακόμη, αλλά ο αποκλεισμός έχει περιοριστεί έμπρακτα. η αλλαγή αυτή συνδυάζει διεκδικήσεις, θεσμικές μεταρρυθμίσεις και μεταβολές στις κοινωνικές αντιλήψεις.

το πιο κοντινό στοιχείο στο ερώτημά μας έρχεται από τις διεθνείς έρευνες αξιών. οι μελετητές Ρόναλντ Ίνγκλεχαρτ και Κρίστιαν Βέλτσελ συνδέουν τη μεγαλύτερη ασφάλεια και προσωπική αυτονομία με ισχυρότερες απαιτήσεις για ελευθερία επιλογής, ισότητα και συμμετοχή στις αποφάσεις. όταν ο άνθρωπος αποκτά περισσότερες δυνατότητες να ορίζει τη ζωή του, συχνά ζητά και περισσότερο λόγο στην κοινωνία.

μια μελέτη της Ούρσουλα Χόφμαν-Λάνγκε, δημοσιευμένη το 2024, εξέτασε επαναλαμβανόμενες έρευνες σε 89 χώρες. διαπίστωσε άνοδο των αξιών που δίνουν έμφαση στην ελεύθερη επιλογή και την ανθρώπινη αυτονομία, με μεγαλύτερη αύξηση στις εδραιωμένες δημοκρατίες. δεν βρήκε όμως ότι αυτή η μεταβολή αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει τον εκδημοκρατισμό. η αλλαγή της σκέψης είναι πραγματική δύναμη, χωρίς να αποτελεί αυτόματο μηχανισμό πολιτικής νίκης.

οι ιδέες κρίνονται από τη ζωή

από αυτά τα στοιχεία μπορούμε να προτείνουμε μια ερμηνεία: οι ιδεολογικές ταμπέλες χάνουν την πειστικότητά τους όταν δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων.

ο εργαζόμενος απαιτεί να μπορεί να ζήσει από τη δουλειά του. ο νέος απαιτεί μόρφωση και μέλλον. η γυναίκα ισότιμη θέση. κάθε άνθρωπος ασφάλεια, ελευθερία και αξιοπρέπεια. οι ιδέες αποκτούν περιεχόμενο όταν υπηρετούν αυτές τις απαιτήσεις.

αυτό δυσκολεύει την εξουσία που ζητά τυφλή πίστη. δυσκολεύει και την ακροδεξιά όταν επιχειρεί να μετατρέψει την κοινωνική αγωνία σε μίσος για τον ξένο ή τον διαφορετικό. η αναγνώριση της κοινής ανθρώπινης αξιοπρέπειας αντιστέκεται στη διαίρεση των ανθρώπων σε ανώτερους και κατώτερους.

η πρόοδος, ωστόσο, έχει πισωγυρίσματα. ο φόβος, η οικονομική ανασφάλεια και η παραπληροφόρηση μπορούν να περιορίσουν την ανοχή και την ανεξάρτητη κρίση. η ίδια η έρευνα αξιών αναγνωρίζει ότι η απώλεια ασφάλειας μπορεί να στρέψει τις προτεραιότητες ξανά προς την επιβίωση και την αναζήτηση προστασίας.

και η απόσταση ανάμεσα στην αναγνώριση ενός δικαιώματος και στην εφαρμογή του παραμένει μεγάλη. η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας εκτίμησε ότι 50 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν σε σύγχρονη δουλεία το 2021, σε καταναγκαστική εργασία ή καταναγκαστικό γάμο — περίπου 10 εκατομμύρια περισσότεροι από το 2016. η κατάκτηση μιας αρχής δεν εξαλείφει μόνη της την εκμετάλλευση.

παρ’ όλα αυτά, οι κατακτήσεις της ανθρώπινης σκέψης έχουν σημασία. η γνώση ότι μια αδικία είναι αδικία δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να την ονομάσει, να την αποκαλύψει και να απαιτήσει να τελειώσει.

ο χρόνος είναι με τους λαούς όσο η εμπειρία γίνεται γνώση και η γνώση γίνεται απαίτηση για ελευθερία.αυτή είναι η ελπίδα που μπορούμε να στηρίξουμε στην ιστορία και στην έρευνα. η εξουσία συναντά έναν δυσκολότερο αντίπαλο όταν ο άνθρωπος παύει να θεωρεί την υποταγή φυσική και αρχίζει να θεωρεί την αξιοπρέπεια δικαίωμά του.

— δδμανιάς

πηγές και σύνδεσμοι

• Καντ — «τι είναι διαφωτισμός;», 1784
• Μαρξ — κανόνες της Πρώτης Διεθνούς, 1864
• ΟΗΕ — Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
• UNESCO — στοιχεία αλφαβητισμού, 2024
• Διακοινοβουλευτική Ένωση — γυναίκες στα κοινοβούλια, 2026
• World Values Survey — βασικά ευρήματα
• Χόφμαν-Λάνγκε — εξέλιξη αξιών και δημοκρατίας από τη δεκαετία του 1990
• Διεθνής Οργάνωση Εργασίας — εκτιμήσεις σύγχρονης δουλείας

και συ του χρόνου μια στιγμή που με παιδεύει αιώνες δδμανιάς