thegreekcloud | 16.11.2015 | 11:2
Γεράσιμος Χαριτόπουλος
Ο τίτλος κλεμμένος από μια συζήτηση του Κορνήλιου Καστοριάδη με τον Edgar Morin* που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Le Monde τον Μάρτη του μακρινού 1991, την εποχή του πρώτου πολέμου του Κόλπου. Μια συζήτηση που αφήνει κάμποσους προβληματισμούς και για σήμερα, μετά τις αιματηρές επιθέσεις στο Παρίσι που πιθανότατα, δεν θα ’ναι οι τελευταίες. Αφορμή ή και αιτία για τις επιθέσεις, η συμμετοχή της Γαλλίας σε αμερικανικές πολεμικές επιχειρήσεις στη Συρία.
Παράλληλα όμως με τις πολεμικές επιχειρήσεις και τα επακόλουθά τους – και ίσως όχι ανεξάρτητα από αυτές – παρατηρείται μια έξαρση των θρησκευτικών φανατισμών στον αραβικό κόσμο, σε κοινωνίες που θα μπορούσαν να περιγραφούν, άλλες περισσότερο άλλες λιγότερο, ως θεοκρατικές. Κοινωνίες επιπλέον στις οποίες, τονίζει ο Καστοριάδης, τα χειραφετητικά κινήματα που αναπτύχθηκαν με μακραίωνους αγώνες στη Δύση, οδηγώντας μεταξύ άλλων και στον χωρισμό του θρησκευτικού από το πολιτικό, δεν αναπτύχθηκαν ποτέ. Και, σήμερα, «το Ισλάμ έχει απέναντί του μια Δύση που επιβιώνει αναλώνοντας την κληρονομιά της∙ διατηρεί ένα φιλελεύθερο status quo, αλλά δεν δημιουργεί πια χειραφετητικές σημασίες. Αυτό που περίπου λέμε στους Άραβες είναι: πετάξτε το Κοράνι και αγοράστε βιντεοκλίπ της Μαντόνα. Και ταυτόχρονα τους πουλάμε Μιράζ με πίστωση». Δυστυχώς, όμως, «το σημασιακό κενό των κοινωνιών μας, στην καρδιά των σύγχρονων δημοκρατιών, δεν μπορεί να καλυφθεί με την αύξηση των ψευδοπροϊόντων (gadgets). Ούτε μπορεί να εκθρονίσει τις θρησκευτικές σημασίες που συνέχουν αυτές τις κοινωνίες. Αυτή είναι η βαριά προοπτική του μέλλοντος» καταλήγει στον προβληματισμό του.
Ζώντας σήμερα σε αυτό το μέλλον, 24 χρόνια από εκείνη τη συζήτηση, έχουμε μπροστά μας ένα διπλό κενό: ένα κενό σημασιών στην καρδιά των δυτικών κοινωνιών, κενό ιδεολογικό, πολιτικό, αλλά και αξιακό, που αδυνατούν να γεμίσουν οι σημερινοί ηγέτες της ΕΕ (και όχι μόνο αδυνατούν να το γεμίσουν αλλά πολλές φορές το μεγαλώνουν) και, απ’ την άλλη, την αδυναμία, στον αραβικό κόσμο, να αναπτυχθούν πραγματικά χειραφετητικά κινήματα – κινήματα δημοκρατικά, φεμινιστικά, εργατικά, καλλιτεχνικά, κινήματα διανοουμένων – που θα εκθρόνιζαν τη θρησκεία ως απόλυτη και αδιαμφισβήτητη αυθεντία, ως μήτρα φανατισμών.
Δυο κενά αλληλένδετα και αλληλοτροφοδοτούμενα, από τη στιγμή που η Δύση έχει επιλέξει, ως κύριο εξαγώγιμο προϊόν της προς αυτές τις χώρες όχι τη δημοκρατία, όχι τη φιλοσοφία, όχι οτιδήποτε από την πολύτιμη κληρονομιά της, με τα τελευταία αποθέματα της οποίας επιβιώνει όπως όπως σήμερα, αλλά τις βόμβες. Ή τα διάφορα gadgets. Ή το Facebook. Όσο όμως θα παραμένει αυτό το διπλό κενό, όσο οι μεν θα πελαγοδρομούν μέσα σε ένα κενό σημασιών ψάχνοντας τις διεξόδους τους στη σύγχρονη αυτή θεά που λέγεται τεχνολογία (μια θεά βουβή, ανέκφραστη, σκληρή, που δεν θα δώσει ποτέ τις απαντήσεις που της ζητούνται), στις ταμπλέτες ή τα κινητά τους, στα «κοινωνικά δίκτυα» πάντα από την άνεση του καναπέ τους και οι δε θα ασφυκτιούν αδυνατώντας να χειραφετηθούν από τα δεσμά της θρησκείας ως μοναδικής πηγής αληθειών στις ζωές τους, τόσο η βία κάθε μορφής και κλίμακας θα υπενθυμίζει σε όλους ότι δεν μπορείς να ζεις στο διηνεκές ως κληρονόμος, οφείλεις, κάποια στιγμή στον βίο σου να γίνεις και ο ίδιος κληροδότης. Επί ποινή αφανισμού.
* Η συζήτηση περιλαμβάνεται στο Η άνοδος της ασημαντότητας, Αθήνα, ύψιλον/βιβλία, 2000.
