υπάρχουν φορές που ένα παλιό βιβλίο λέει περισσότερα για έναν τόπο απ’ όσα χιλιάδες σύγχρονες φωτογραφίες.
στις αρχές του 19ου αιώνα ο άγγλος αξιωματικός, περιηγητής και τοπογράφος william martin leake επισκέφθηκε το θιάκι και κατέγραψε όσα είδε. οι παρατηρήσεις του δημοσιεύθηκαν αργότερα στο έργο travels in northern greece (1835), όμως περιγράφουν το νησί γύρω στο 1806.
και η εικόνα που μας δίνει είναι εντυπωσιακή.
το θιάκι αριθμούσε περίπου 8.000 κατοίκους. από αυτούς οι 1.200 έλειπαν στο εξωτερικό. άλλοι ως έμποροι στην κωνσταντινούπολη και άλλοι ως ναυτικοί στα πλοία των συμπατριωτών τους.
η θάλασσα ήταν η μεγάλη δύναμη του νησιού.
ο leake αναφέρει ότι οι θιακοί διέθεταν περίπου 50 μεγάλα ιστιοφόρα εμπορικά πλοία, ενώ άλλα 20 μικρότερα είχαν ναυπηγηθεί στο ίδιο το νησί. για μια μικρή κοινωνία λίγων χιλιάδων ανθρώπων αυτό αποτελούσε τεράστια ναυτική δύναμη.
η ζωή δεν στηριζόταν μόνο στα χωράφια.
οι εξαγωγές του θιακιού ήταν κυρίως σταφίδα, κρασί και λάδι. ο περιηγητής καταγράφει περίπου 250.000 λίρες σταφίδας, 6.000 βαρέλια κρασιού και 1.500 βαρέλια λαδιού κάθε δεύτερο χρόνο.
η σταφίδα ταξίδευε προς την αγγλία και τις ακτές της αδριατικής. το κρασί προς την κέρκυρα και την απέναντι στεριά. το λάδι προς την τεργέστη και τη βενετία. το τυρί προς τη ζάκυνθο.
ένα μικρό νησί του ιονίου συμμετείχε ήδη ενεργά στο εμπόριο ολόκληρης της μεσογείου.
κι όμως, παρά τη ναυτική και εμπορική του δραστηριότητα, το νησί δεν ήταν αυτάρκες.
παρήγαγε λάδι, κρασί, σιτάρι, κριθάρι και λίγο τυρί, αλλά τα δημητριακά δεν επαρκούσαν ούτε για τους μισούς μήνες του χρόνου. γι’ αυτό εισάγονταν σιτηρά, παστά ψάρια και ζώα για σφαγή.
ο leake παρατηρεί και κάτι ακόμη.
τα ημερομίσθια στο θιάκι ήταν υψηλότερα από τα περισσότερα νησιά του ιονίου.
ο λόγος ήταν απλός.
έλειπαν εργατικά χέρια.
οι νέοι προτιμούσαν τα καράβια από τα χωράφια.
η κοιλάδα γύρω από το βαθύ καλλιεργούνταν συστηματικά με σιτηρά, ενώ σχεδόν κάθε πλαγιά που μπορούσε να δεχθεί αμπέλι είχε φυτευτεί. παρ’ όλα αυτά, το μεγαλύτερο μέρος του νησιού παρέμενε βραχώδες και καλυμμένο με θαμνώδη βλάστηση.
ο περιηγητής περιγράφει επίσης το βαθύ, τα δεξά και τον αετό.
το βαθύ ήταν ήδη το κυριότερο λιμάνι. τα δεξά πήραν πιθανότατα το όνομά τους επειδή βρίσκονταν δεξιά κατά την είσοδο στο λιμάνι. πιο μέσα ο κόλπος οδηγούσε προς τον αετό, εκεί όπου η στενή λωρίδα γης χώριζε το νησί στα δύο.
απέναντι από το βαθύ βρισκόταν ήδη το λαζαρέτο με τον παντοκράτορα.
ο ίδιος φιλοξενήθηκε στο σπίτι του άγγλου υποπρόξενου κωνσταντίνου ζαβού, οικογένειας που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ιστορία του νησιού.
στις σημειώσεις του αναφέρει ακόμη ότι οι βενετικές αρχές είχαν αφοπλίσει τους κατοίκους, αφαιρώντας ακόμη και τα μικρά μαχαίρια που συνήθιζαν να φορούν στη ζώνη τους.
ο πρύτανης, δηλαδή ο ανώτατος διοικητής που εκπροσωπούσε τη βενετική εξουσία στο νησί, είχε προκαλέσει δυσαρέσκεια με αυτή την απόφαση. πιθανότατα επρόκειτο για μέτρο πολιτικού ελέγχου σε μια εποχή πολέμων, αναταραχών και φόβου εξεγέρσεων.
για τον βενετό αξιωματούχο το μαχαίρι ήταν όπλο.
για τον θιακό ήταν μέρος της καθημερινότητάς του.
ήταν εργαλείο του ναυτικού, του γεωργού, του κτηνοτρόφου και του ψαρά.
γι’ αυτό και η απαγόρευση προκάλεσε αντιδράσεις.
δεν θεωρήθηκε απλώς ένας διοικητικός κανονισμός αλλά μια προσβολή της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας των κατοίκων.
ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παρατηρήσεις του για την ταυτότητα των κατοίκων.
γράφει ότι οι άνθρωποι εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν το όνομα «θιάκι», θεωρώντας το συνέχεια της αρχαίας ιθάκης. αναφέρει επίσης ότι οι τύποι «ιθακήσιος» και «θιακός» ήταν γνωστοί στους κατοίκους.
και ύστερα σημειώνει κάτι που συγκινεί.
όλοι γνώριζαν τον οδυσσέα.
ελάχιστοι όμως είχαν διαβάσει τον όμηρο.
ο ήρωας ζούσε μέσα στη μνήμη του λαού, στα παραμύθια, στις αφηγήσεις και στις ιστορίες που περνούσαν από γενιά σε γενιά.
ο leake αναφέρει ακόμη ότι ο κάλαμος, ο καστός, ο άτοκος και οι εχινάδες θεωρούνταν τότε εξαρτήσεις του θιακιού. στον κάλαμο καταγράφει περίπου 100 οικογένειες, ενώ σημειώνει την ύπαρξη ενετικών οχυρώσεων και αρχαίων ελληνικών τειχών.
διαβάζοντας αυτές τις σελίδες δύο αιώνες αργότερα, είναι δύσκολο να μη σταθεί κανείς στις ομοιότητες.
η θάλασσα εξακολουθεί να καθορίζει τη ζωή του τόπου.
οι νέοι εξακολουθούν να αναζητούν εργασία μακριά από το νησί.
και ο οδυσσέας εξακολουθεί να είναι ο πιο διάσημος θιακός.
μόνο που τα πανιά έγιναν μηχανές και τα εμπορικά καράβια έδωσαν τη θέση τους στον τουρισμό.
όμως η βαθύτερη ιστορία του νησιού παραμένει η ίδια.
η ιστορία ανθρώπων που έβγαιναν στη θάλασσα για να ζήσουν και ονειρεύονταν πάντα να επιστρέψουν.
ίσως τελικά η μεγαλύτερη αξία αυτών των παλιών σελίδων να μην είναι οι αριθμοί ούτε τα καράβια.
είναι ότι μας θυμίζουν πως το θιάκι ήταν πάντοτε ένας τόπος θαλασσινών ανθρώπων.
ανθρώπων που ταξίδευαν μακριά, αλλά δεν έπαψαν ποτέ να θεωρούν πατρίδα τους αυτόν τον μικρό βράχο στο ιόνιο.
«όταν ακούς τον ξυλούρη να χαιρετά τη βενετιά, είναι σαν να ακούς τους παλιούς θιακούς θαλασσινούς να αποχαιρετούν το βαθύ και μια ολόκληρη ζωή μαζί.» — δδμανιάς
