άνθρωπος

ἄνω + θρώσκω / ὄπωπα — «αυτός που κοιτάζει ψηλά»*

Ο άνθρωπος έμαθε να πετάει, να ταξιδεύει στο Διάστημα, να γιατρεύει αρρώστιες, να μετρά την ηλικία των άστρων.

Ένα πράγμα όμως εξακολουθεί να του είναι δύσκολο:

να βλέπει καθαρά τον ίδιο του τον εαυτό.

Βλέπουμε εύκολα το λάθος του άλλου. Το δικό μας δυσκολότερα.

Η ψυχολογία το έχει μελετήσει. Συχνά δεχόμαστε ευκολότερα όσα συμφωνούν με αυτά που ήδη πιστεύουμε και απορρίπτουμε όσα μας ενοχλούν. Αυτό λέγεται confirmation bias, μεροληψία επιβεβαίωσης. APA

Δεν σημαίνει ότι είμαστε ανόητοι.

Σημαίνει ότι είμαστε άνθρωποι.

Ο νους μας έμαθε να επιβιώνει μέσα σε έναν δύσκολο κόσμο. Να φοβάται τον κίνδυνο, να εμπιστεύεται την ομάδα του, να αναζητά γρήγορες εξηγήσεις.

Και πολλές φορές, αντί να αλλάξουμε γνώμη όταν τα γεγονότα μάς διαψεύδουν, αλλάζουμε την ερμηνεία των γεγονότων για να μη χρειαστεί να αλλάξουμε γνώμη.

το έχουμε ξαναδεί

Η Ιστορία μάς άφησε τρομακτικά παραδείγματα.

Η Γερμανία δεν ξύπνησε ένα πρωί ναζιστική.

Η οικονομική κρίση, η ανεργία, ο φόβος και η πολιτική αστάθεια έκαναν εκατομμύρια ανθρώπους ευάλωτους σε απλές απαντήσεις για δύσκολα προβλήματα. Οι Ναζί υποσχέθηκαν δουλειά, τάξη και μια ισχυρή Γερμανία, ενώ ταυτόχρονα καλλιεργούσαν φόβο και προκαταλήψεις. Ο Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος στις 30 Ιανουαρίου 1933 και μέσα σε λίγους μήνες η δημοκρατία μετατράπηκε σε μονοκομματική δικτατορία. Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος

Η προπαγάνδα έκανε το υπόλοιπο.

Έδινε στους ανθρώπους έναν εχθρό για να κατηγορήσουν και μια εύκολη εξήγηση για τα προβλήματά τους. Παράλληλα, η λογοκρισία περιόριζε όλο και περισσότερο τις άλλες φωνές. Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος

Και κάπου εκεί βρίσκεται το τρομακτικό.

Το κακό δεν εμφανίζεται πάντοτε λέγοντας «είμαι το κακό».
Πολλές φορές εμφανίζεται λέγοντας «εγώ έχω δίκιο».

και σήμερα;

Έχουμε βιβλία, φωτογραφίες, αρχεία, μαρτυρίες.

Ξέρουμε τι έγιναν ο φασισμός, ο ναζισμός, οι πόλεμοι και οι γενοκτονίες.

Κι όμως ο άνθρωπος εξακολουθεί να θυμώνει, να φοβάται, να φανατίζεται, να ακολουθεί την ομάδα του και να βρίσκει επιχειρήματα για να δικαιολογήσει αυτό που ήδη θέλει να πιστεύει.

Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη ατέλειά μας να μην είναι ότι κάνουμε λάθη.

Είναι ότι μπορούμε να πείσουμε τον εαυτό μας πως το λάθος μας είναι σωστό.

Γι’ αυτό ίσως οι σημαντικότερες λέξεις που μπορεί να πει ένας άνθρωπος δεν είναι:

«Έχω δίκιο».

Είναι:

«Μπορεί να κάνω λάθος».

Γιατί από εκεί αρχίζει η σκέψη.
Από εκεί αρχίζει ο διάλογος.
Και ίσως από εκεί αρχίζει πραγματικά ο άνθρωπος.

— δδμανιάς

*Η ερμηνεία «αυτός που κοιτάζει ψηλά» είναι παλιά και ποιητική ετυμολογική παράδοση· δεν θεωρείται βέβαιη από τη σύγχρονη γλωσσολογία.

Πηγές: American Psychological Association — confirmation bias · USHMM — Η άνοδος του Χίτλερ και των Ναζί · USHMM — Η δημιουργία του ναζιστικού κράτους · USHMM — Ναζιστική προπαγάνδα · USHMM — Προπαγάνδα και λογοκρισία

«Ο Καββαδίας θυμάται τον Λόρκα, την Καισαριανή, το Δίστομο. Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να κοιτάζει ψηλά — αλλά πρέπει πότε πότε να κοιτάζει και πίσω, για να θυμάται τι είναι ικανός να κάνει στον άνθρωπο.»