μια παιδική μνήμη από το Περαχώρι του 1952, κάτω από την πασχαλιά της αυλής
Ήταν το 1952. Ήμουν έξι χρονών και καθόμουν με τον νονό μου, τον Καΐρη, κάτω από τη μεγάλη πασχαλιά της αυλής μας στο Περαχώρι.
Ο νονός μου ήταν τότε πάνω από 83 χρονών. Παλιός αμπελοκαλλιεργητής, από τους μεγάλους του χωριού, με αμπέλια που ήθελαν πολλά χέρια. Έδινε δουλειά σε φτωχούς ανθρώπους και γνώριζε από κοντά τις ανάγκες και τα βάσανα κάθε οικογένειας.
Δεν ήταν άνθρωπος των πολλών λόγων. Ήταν αριστερός, σε χρόνια δύσκολα, όταν ακόμη και μια πολιτική κουβέντα μπορούσε να γίνει επικίνδυνη. Άκουγε, παρατηρούσε και έβγαζε το συμπέρασμά του με λίγες λέξεις.
Η αυλή βρισκόταν περίπου δύο μέτρα ψηλότερα από τον δρόμο. Πίσω μας στεκόταν το παλιό πέτρινο σπίτι και ανάμεσα στην πασχαλιά και στο σπίτι ανέβαινε μια μεγάλη πέτρινη σκάλα.
Από κάτω περνούσαν οι άνθρωποι του χωριού. Άλλος πήγαινε στα αμπέλια, άλλος κουβαλούσε ξύλα, άλλος κατέβαινε για κάποια δουλειά. Κανείς δεν περνούσε χωρίς μια καλημέρα και μια σύντομη κουβέντα.
«τι χαμπάρια, Πρέσβη;»
Εκείνη την ημέρα περνούσε από τον δρόμο ο μπαρμπα-Πρέσβης. «Πρέσβης» ήταν το παρατσούκλι του. Στο ένα χέρι κρατούσε ένα πλεκτό καλάθι γεμάτο αυγά, τα οποία γύριζε και πουλούσε.
Ο νονός μου τον είδε από ψηλά και, όπως έκανε κάθε φορά, τον ρώτησε:
— Τι χαμπάρια, Πρέσβη, από τη χώρα;
Ο μπαρμπα-Πρέσβης στάθηκε στον δρόμο, σήκωσε το κεφάλι προς την αυλή και απάντησε:
— Άσ’ τα να πάνε, Νιόνιο. Χάσαμε τ’ αυγά και τα καλάθια.
Τα αυγά βρίσκονταν μπροστά μας, μέσα στο καλάθι του. Αλλά εκείνη τη στιγμή η φράση δεν μιλούσε για το εμπόρευμά του. Μιλούσε για τη χώρα.
Δεν πήγαιναν καλά τα πράγματα. Ο κόσμος είχε βγει λαβωμένος από την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Η φτώχεια ήταν μεγάλη, η κοινωνία διχασμένη και ο φόβος δεν είχε ακόμη φύγει από τα σπίτια.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος είχε μπει στην πολιτική, είχε ιδρύσει τον Ελληνικό Συναγερμό και βρισκόταν κοντά στο Παλάτι και στους μηχανισμούς της εξουσίας. Τον Νοέμβριο του 1952 θα κέρδιζε τις εκλογές με 49,22% και θα σχημάτιζε ισχυρή κυβέρνηση υπό τον βασιλιά Παύλο.
Ο νονός μου άκουσε τον μπαρμπα-Πρέσβη και γύρισε προς εμένα:
— Δεν πάμε καλά, Νιόνιο. Ο Παπάγος έμπλεξε με τους βασιλιάδες και βράσ’ τα για τον κοσμάκη.
Ήμουν έξι χρονών. Δεν μπορούσα να καταλάβω τι δουλειά είχαν ο Παπάγος και οι βασιλιάδες με τα αυγά του μπαρμπα-Πρέσβη.
Κατάλαβα, όμως, τον τόνο της φωνής τους. Οι μεγάλοι ανησυχούσαν. Κάτι δεν πήγαινε καλά και το βάρος θα έπεφτε πάλι στις πλάτες του απλού κόσμου.
τι σημαίνει η φράση
Η φράση «έχασε τ’ αυγά και τα καλάθια» είναι πολύ παλιά. Τη χρησιμοποιούμε όταν κάποιος χάνει τα πάντα ή όταν σαστίζει, πελαγώνει και δεν ξέρει πλέον τι να κάνει.
Η εικόνα προέρχεται από την καθημερινή ζωή. Αν ο αυγουλάς, πηγαίνοντας να πουλήσει την πραμάτεια του, έπεφτε ή του συνέβαινε κάποια συμφορά, μπορούσε να χάσει και τα αυγά και τα καλάθια. Δηλαδή όχι μόνο το εμπόρευμά του, αλλά και το μέσο με το οποίο θα κουβαλούσε την επόμενη πραμάτεια.
Κυκλοφορεί μια ιστορία σύμφωνα με την οποία η φράση γεννήθηκε το 1688 από έναν Αθηναίο αυγουλά που λεγόταν Ντερτσίνης και έχασε το εμπόρευμά του σε επίθεση κουρσάρων.
Η ιστορία είναι γοητευτική, αλλά δεν φαίνεται να είναι αληθινή. Η φράση είχε ήδη καταγραφεί πριν από το 1665 από τον Ολλανδό ανατολιστή Λέβινους Βάρνερ ως «έχασε τα αυγά και το καλάθι». Άρα υπήρχε πριν από το περιστατικό στο οποίο αποδίδεται.
Την παλαιότερη καταγραφή και την ανατροπή του διαδεδομένου μύθου παρουσιάζει αναλυτικά ο Νίκος Σαραντάκος στο άρθρο του «Ξαναβρήκαμε τ’ αυγά και τα καλάθια». Η φράση καταγράφεται επίσης στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής.
μια ολόκληρη χώρα μέσα σε ένα καλάθι
Στο παλιό Περαχώρι οι ειδήσεις δεν έφταναν με κινητά τηλέφωνα και ιστοσελίδες. Περνούσαν από στόμα σε στόμα, από αυλή σε αυλή και από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Μια ερώτηση του νονού μου και μια απάντηση του μπαρμπα-Πρέσβη αρκούσαν για να χωρέσουν ο Παπάγος, οι βασιλιάδες, η φτώχεια και η αγωνία του κοσμάκη.
Οι άνθρωποι τότε μπορεί να μην είχαν σπουδάσει πολιτικές επιστήμες, αλλά καταλάβαιναν ποιος πλήρωνε κάθε κρίση. Έβλεπαν την πολιτική μέσα στο άδειο τραπέζι, στο μεροκάματο, στο καλάθι και στα αυγά.
Το Περαχώρι εκείνο δεν υπάρχει πια όπως το θυμάμαι. Λίγους μήνες αργότερα ήρθαν οι σεισμοί του 1953. Πέτρινα σπίτια, αυλές και σκάλες γκρεμίστηκαν. Οι άνθρωποι σκόρπισαν στα καράβια και στην ξενιτιά και ένας ολόκληρος τρόπος ζωής άρχισε να χάνεται.
Έμεινε όμως μέσα μου εκείνη η εικόνα.
Ο νονός μου κάτω από την πασχαλιά. Εγώ, έξι χρονών, δίπλα του. Ο μπαρμπα-Πρέσβης χαμηλά στον δρόμο, με το καλάθι γεμάτο αυγά στο χέρι.
Και μια φράση που ξεκίνησε από τον δρόμο του Περαχωρίου και έφτασε μέχρι σήμερα:
«Άσ’ τα να πάνε, Νιόνιο. Χάσαμε τ’ αυγά και τα καλάθια».
Πέρασαν περισσότερα από εβδομήντα χρόνια. Άλλαξαν κυβερνήσεις, βασιλιάδες έφυγαν, σπίτια ξαναχτίστηκαν και η χώρα προχώρησε.
Ο κοσμάκης, όμως, εξακολουθεί συχνά να πληρώνει τον λογαριασμό.
Και κάθε φορά που τα πράγματα πηγαίνουν στραβά, ακούω ακόμη τη φωνή του νονού μου κάτω από την πασχαλιά:
«Δεν πάμε καλά, Νιόνιο».
— δδμανιάς
Ένα τραγούδι για όσα γκρεμίζει ο χρόνος αλλά δεν μπορεί να σβήσει: την πασχαλιά της αυλής, τις φωνές των ανθρώπων και την παιδική μνήμη που παραμένει πάντα ανθισμένη.
