«τραβέρσο ανάποδο»*

«Φτιάξαμε την Ιταλία. Καιρός να φτιάξουμε και τους Ιταλούς!», δήλωνε σκωπτικά ο πολιτικός και καλλιτέχνης Massimo d’ Azeglio στα 1860 μιλώντας για την ανάγκη να δημιουργηθεί η μαζική εικόνα των πεπαιδευμένων, μα και «γενναίων ανίκητων». Ο τρόπος που οι κοινωνίες οργανωμένα «θυμούνται» και οι εθνικές και κομματικές Ιστορίες καταγράφουν, συχνά σε ανταγωνισμό με εναλλακτικές αφηγήσεις, δεν είναι ποτέ ανεξάρτητος από τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συντεταγμένες και το είδος του κοινωνικού υποκειμένου που θέλουν να δομήσουν.

Ισα ίσα η συγκρότηση της ιστορικής μνήμης, ένα διακύβευμα άμεσα συνδεδεμένο με ένα κοινωνικό υποκείμενο επιθετικό στην αδύναμη ετερότητα κι όμως ευνουχισμένο μπροστά στη δύναμη, που ταυτίζει σχεδόν μονοσήμαντα τον ηρωισμό με την επίθεση και τη συνοχή ή τη σωτηρία με την επικράτηση των δυνατών, αφήνει αλώβητες δομές που αποκόβουν τον άνθρωπο από το ανθρώπινο.

Κι όμως μία από τις εμβληματικότερες πράξεις ηρωισμού που συνέβη στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αφορούσε μια πράξη συνύπαρξης και θα αποτελεί πάντα υπόμνηση (και παρ’ όλο που δεν μπορούμε να καταδικάζουμε ποτέ συλλήβδην κάθε πράξη επίθεσης αποκόβοντάς την από το πλαίσιό της) πως η ανθρώπινη Ιστορία θα μπορούσε συστηματικότερα να γράφεται αλλιώς.

Αρχές Φλεβάρη του 1943: Στα παγωμένα νερά της Γριλανδίας το αμερικανικό μεταγωγικό καράβι Dorchester χτυπιέται από γερμανική τορπίλη. Πάνω στο καράβι υπάρχει πλήθος νέων στρατιωτών και κάποιοι εφημέριοι, που τόσο συμβολικά για την πολυπολιτισμική κοινωνία από την οποία προέρχονται, δεν ανήκουν σε μία μόνο θρησκεία. Οταν γίνεται φανερό πως τα σωσίβια δεν επαρκούν για όλους στο βυθιζόμενο μεταγωγικό, ο βαρύς κλήρος του χαμού πέφτει στους απλούς κι ανώνυμους στρατιώτες.

Και τότε συνέβη η τόσο σπάνια, η τόσο άβολη για τους «αναντικατάστατους» πολιτικούς, θρησκευτικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς «άρχοντες» και τόσο υποτιμημένη στην προβολή και στην παιδαγωγική χρήση της επιλογή: τέσσερις από τους εφημέριους που συνοδεύουν το καράβι (και στους οποίους ως ένδειξη σεβασμού και… δημοσίων σχέσεων με το Θείο είχαν δοθεί «αυτονόητα» σωσίβια) αποφασίζουν να τα δώσουν σε τέσσερις νεαρούς και φοβισμένους στρατιώτες.

Παρ’ όλο που από τους 700 απλούς φαντάρους δεν γλίτωσε ούτε το ένα τρίτο, τα ονόματα των τεσσάρων ανθρώπων (μεθοδιστών, ρεφορμιστών, Εβραίων και καθολικών στο θρήσκευμα) που δίχως να επιτεθούν στον φασισμό έκαναν μια τόσο βαθιά αντιφασιστική πράξη δίνοντας τη σειρά τους όχι στους δυνατούς μα στους αναλώσιμους αδύναμους αξίζει να μνημονεύονται: George L. Fox, Alexander D. Goode, Clark V. Poling και John P. Washington.

Λοιπόν… «Φτιάξαμε (σαν τα μούτρα μας) την ανθρωπότητα. Καιρός να φτιάξουμε και τους ανθρώπους».

*Νίκος Καββαδίας