Διαβάζοντας πρόσφατα ένα επιστημονικό άρθρο για τις μέλισσες, στάθηκα σε έναν προβληματισμό που μου φάνηκε πολύ πιο σημαντικός από την ίδια τη βιολογία.
Οι μέλισσες έχουν βασίλισσα.
Όμως η βασίλισσα δεν κυβερνά την κυψέλη.
Δεν δίνει διαταγές.
Δεν αποφασίζει ποια εργάτρια θα βγει για νέκταρ.
Δεν οργανώνει την άμυνα.
Δεν επιλέγει τη νέα θέση της κυψέλης όταν χρειαστεί να μετακινηθεί.
Η κυψέλη λειτουργεί επειδή χιλιάδες μέλισσες συνεργάζονται.
Ανταλλάσσουν πληροφορίες.
Διορθώνουν τα λάθη τους.
Προσαρμόζονται.
Και τελικά καταλήγουν συλλογικά στις καλύτερες αποφάσεις.
Αυτό με έκανε να αναρωτηθώ.
Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουμε τόσο συχνά ότι η τύχη μιας ολόκληρης κοινωνίας πρέπει να εξαρτάται από έναν άνθρωπο;
Από τα πανάρχαια χρόνια ψάχνουμε τον δυνατό βασιλιά.
Τον φωτισμένο ηγέτη.
Τον χαρισματικό πολιτικό.
Τον άνθρωπο που θα λύσει όλα τα προβλήματα.
Κάθε φορά που απογοητευόμαστε από έναν, αρχίζουμε να ψάχνουμε τον επόμενο.
Σαν να μην μάθαμε ποτέ τίποτα.
Κι όμως, αν κοιτάξουμε την ιστορία πιο προσεκτικά, θα δούμε ότι οι κοινωνίες που άντεξαν περισσότερο δεν ήταν εκείνες που είχαν τους πιο ισχυρούς ηγέτες.
Ήταν εκείνες που είχαν ενεργούς πολίτες.
Η δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας δεν έγινε σπουδαία επειδή υπήρχε ο Περικλής.
Έγινε σπουδαία επειδή υπήρχαν πολίτες που μιλούσαν στην Πνύκα, διαφωνούσαν, ψήφιζαν, έλεγχαν την εξουσία και αναλάμβαναν την ευθύνη των αποφάσεών τους.
Ο ίδιος ο Περικλής δεν θα ήταν τίποτα χωρίς αυτούς.
Το ίδιο βλέπουμε και στον Όμηρο.
Ο Οδυσσέας είναι ένας μεγάλος ήρωας.
Όμως η Ιθάκη δεν στηρίζεται μόνο σ’ εκείνον.
Υπάρχει ο Εύμαιος.
Ο Φιλοίτιος.
Η Ευρύκλεια.
Η Πηνελόπη.
Απλοί άνθρωποι που κρατούν όρθιο τον τόπο όσο ο βασιλιάς λείπει είκοσι ολόκληρα χρόνια.
Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μήνυμα της Οδύσσειας.
Οι κοινωνίες δεν σώζονται από έναν.
Σώζονται όταν πολλοί κάνουν σωστά το καθήκον τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ηγέτες είναι άχρηστοι.
Καθόλου.
Κάθε κοινωνία χρειάζεται ανθρώπους με όραμα, ικανότητα και ευθύνη.
Αλλά ένας πραγματικός ηγέτης δεν είναι εκείνος που κάνει τους πάντες να εξαρτώνται από αυτόν.
Είναι εκείνος που δημιουργεί πολίτες ικανούς να συνεχίσουν και χωρίς αυτόν.
Ίσως αυτό να είναι και το μέτρο της αξίας του.
Όχι πόσο αναντικατάστατος έγινε.
Αλλά πόσο λίγο χρειάζεται η κοινωνία την παρουσία του για να συνεχίσει να λειτουργεί σωστά.
Οι μέλισσες δεν μας καλούν να καταργήσουμε τους ηγέτες.
Μας θυμίζουν κάτι πολύ πιο σημαντικό.
Ότι η πραγματική δύναμη μιας κοινωνίας δεν βρίσκεται στην κορυφή της.
Βρίσκεται στη βάση της.
Στους ανθρώπους που εργάζονται.
Που συνεργάζονται.
Που εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον.
Που δεν περιμένουν κάθε φορά έναν σωτήρα.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι αν χρειαζόμαστε ηγέτες.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο.
Πώς θα γίνουμε καλύτεροι πολίτες;
Γιατί όταν οι πολίτες είναι δυνατοί, οι ηγέτες γίνονται καλύτεροι.
Όταν όμως οι πολίτες παραιτούνται από την ευθύνη τους, τότε ακόμη και ο καλύτερος ηγέτης δεν μπορεί να σώσει μια κοινωνία.
Ίσως τελικά οι μέλισσες να μας διδάσκουν κάτι που οι άνθρωποι ξεχνάμε πολύ εύκολα.
Η μεγαλύτερη δύναμη δεν βρίσκεται σε έναν άνθρωπο.
Βρίσκεται στη συνεργασία των πολλών.
— δδμανιάς
«Η φύση δεν υψώνει θρόνους. Χτίζει κοινότητες. Ίσως εκεί να κρύβεται η σοφία που ακόμη αναζητούμε.»
