Η αξιοπρέπεια δεν κληρονομείται, δεν αγοράζεται και δεν χαρίζεται από κανένα πτυχίο. Κατακτιέται με το μυαλό, τα χέρια, τη δουλειά και το τίμημα μιας ολόκληρης ζωής.
Γεννήθηκα, μεγάλωσα και γέρασα στο Θιάκι. Γνώρισα τους Θιακούς καλύτερα από πολλούς, γιατί μεγάλωσα ανάμεσά τους. Τους είδα παιδιά, νέους, οικογενειάρχες και γέρους. Τους είδα στη δουλειά και στη σχόλη, στη χαρά και στη συμφορά, στη φτώχεια και στην καταξίωση.
Και έμαθα από νωρίς ότι η πραγματική δύναμη αυτού του τόπου δεν βρισκόταν πάντοτε στα μεγάλα σπίτια, στα καράβια και στα ονόματα. Βρισκόταν κυρίως στους ανθρώπους που αγωνίζονταν με το μυαλό και τα χέρια τους για να κερδίσουν μια αξιοπρεπή ζωή.
Ένας τόπος μαθημένος στη θάλασσα
Η Ιθάκη δεν έγινε ναυτότοπος τυχαία. Ήδη από τον 19ο αιώνα είχε έντονη ναυτιλιακή δραστηριότητα, ποντοπόρα πλοία, έμπειρους ναυτικούς, καραβομαραγκούς και εμπορικές παροικίες στη Μαύρη Θάλασσα και στις παραδουνάβιες περιοχές. Το 1907 ιδρύθηκε στο νησί η Εμπορική και Ναυτική Σχολή Όθωνος Σταθάτου, όπου διδάσκονταν ναυτιλία, κυβερνητική, γεωγραφία, φυσική και ναυτικό δίκαιο.
Πίσω όμως από τη λαμπρή ιστορία της θιακιάς ναυτοσύνης υπήρχαν άνθρωποι. Παιδιά που άφηναν νωρίς το σπίτι τους, άντρες που έλειπαν χρόνια, γυναίκες που μεγάλωναν μόνες τα παιδιά και οικογένειες που ζούσαν περιμένοντας ένα γράμμα, ένα έμβασμα και μια επιστροφή.
Τα καράβια έφερναν χρήματα στο νησί, αλλά έπαιρναν μαζί τους νιάτα, χρόνια και ανθρώπινες στιγμές που δεν ξαναγύριζαν.
Το ξέρω γιατί το έζησα. Βγήκα κι εγώ στη θάλασσα νέος και έμεινα 49 μήνες συνεχόμενα στο μπάρκο. Εκεί δεν σε προστάτευε το όνομα της οικογένειάς σου. Δεν είχε σημασία ποιον γνώριζες ούτε πόσο ψηλά κρατούσες τη μύτη σου. Σημασία είχε αν ήξερες τη δουλειά, αν άντεχες και αν στεκόσουν δίπλα στον άλλον όταν ερχόταν η δύσκολη ώρα.
Η θάλασσα ξεχώριζε γρήγορα την πραγματική αξία από τη δανεική.
Οι άνθρωποι που κράτησαν το Θιάκι όρθιο
Η αξιοπρέπεια του Θιακού δεν γεννήθηκε μόνο πάνω στα καταστρώματα. Χτίστηκε στα χωράφια, στις οικοδομές, στα εργαστήρια, στα καΐκια και στα μικρά μαγαζιά.
Χτίστηκε από εκείνους που έσκαβαν την πέτρα για να φυτέψουν μια ελιά. Από τους ψαράδες που έβγαιναν πριν ξημερώσει. Από τους μαστόρους που έχτιζαν ξανά το νησί μετά τους σεισμούς του 1953. Από τους μετανάστες που έφυγαν με μια βαλίτσα και έστελναν πίσω ό,τι μπορούσαν.
Χτίστηκε και από τις γυναίκες που έμειναν πίσω. Εκείνες ήταν το αθέατο πλήρωμα της θιακιάς ναυτοσύνης. Κράτησαν το σπίτι, μεγάλωσαν τα παιδιά, φρόντισαν τους γέρους, δούλεψαν τη γη και περίμεναν. Χωρίς μισθό, χωρίς τίτλους και χωρίς να γραφτεί το όνομά τους στα ναυτικά κατάστιχα.
Η Ιθάκη έμαθε να ζει μέσα στην απουσία. Και μέσα σε αυτή την απουσία γεννήθηκε μια σκληρή, λιτή αξιοπρέπεια.
Το άλλο πρόσωπο του νησιού
Υπήρχε όμως πάντοτε και η άλλη πλευρά.
Άνθρωποι που κληρονόμησαν σπίτια, καράβια, χρήματα, επιρροή και κοινωνική θέση. Άνθρωποι που πήραν πτυχία και πίστεψαν ότι μαζί με τη μόρφωση απέκτησαν και δικαίωμα ανωτερότητας.
Δεν είναι κακό να κληρονομεί κανείς. Ούτε είναι ελάττωμα να σπουδάζει και να προοδεύει. Κακό είναι να νομίζει ότι κληρονόμησε μαζί και την αξία του ανθρώπου. Το πτυχίο αποδεικνύει κάποιες γνώσεις· δεν πιστοποιεί ούτε το ήθος ούτε την ανθρωπιά.
Τους θυμάμαι από παιδιά, προστατευμένους από κάθε δυσκολία και βέβαιους πως ο κόσμος τούς ανήκε. Καλομαθημένους, ξερόλες, με εκείνο το ύφος που αργότερα έγινε η γνωστή ερώτηση:
«Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;»
Κι εμείς τους δουλεύαμε. Γιατί τα παιδιά αναγνωρίζουν την έπαρση πριν ακόμη μάθουν πώς λέγεται.
Ο άνθρωπος που γνωρίζει πραγματικά ποιος είναι δεν χρειάζεται να το φωνάζει. Δεν χρειάζεται να επιδεικνύει το όνομα, την περιουσία ή τις γνωριμίες του. Η αξία φαίνεται στον τρόπο που φέρεται στον πιο αδύναμο, όχι στον τρόπο που υποκλίνεται στον ισχυρό.
Το βαρύ τίμημα
Δεν πρέπει, βέβαια, να εξωραΐζουμε τη φτώχεια και την ταλαιπωρία. Δεν ήταν όμορφα τα σκληρά μπάρκα, η ξενιτιά, η απουσία και η μοναξιά. Η ανάγκη δεν είναι αρετή και η φτώχεια δεν κάνει αυτόματα κανέναν καλύτερο άνθρωπο.
Όμως πολλοί Θιακοί μπήκαν μόνοι στην αρένα, χωρίς όπλα και χωρίς ισχυρές πλάτες. Πάλεψαν για να ζήσουν την οικογένειά τους, να μορφώσουν τα παιδιά τους και να γυρίσουν κάποτε με το κεφάλι ψηλά.
Άλλοι γύρισαν. Άλλοι έμειναν για πάντα μακριά. Και άλλοι επέστρεψαν κουβαλώντας μια σιωπή που κανείς δεν μπορούσε να διαβάσει.
Αυτή ήταν η τιμή της αξιοπρέπειας: χρόνια ζωής δοσμένα στη δουλειά, στα καράβια και στην προσμονή.
Η αξιοπρέπεια του σήμερα
Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ο Δήμος Ιθάκης έχει μόλις 2.862 μόνιμους κατοίκους. Ο αριθμός δεν είναι απλώς μια στατιστική. Είναι η προειδοποίηση ενός τόπου που κινδυνεύει να διατηρήσει τα σπίτια του και να χάσει την κοινωνία του.
Ο σημερινός αγώνας για αξιοπρέπεια είναι διαφορετικός, αλλά εξίσου δύσκολος. Είναι ο αγώνας του νέου να βρει δουλειά και σπίτι για να μπορέσει να μείνει. Του εργαζομένου να μη ζει μόνο από τη σεζόν. Του μικρού επαγγελματία να αντέξει. Του ηλικιωμένου να μη νιώθει βάρος. Του ανθρώπου που έρχεται από αλλού να δουλέψει και ζητά να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος, όχι ως προσωρινό εργαλείο.
Το Θιάκι δεν χρειάζεται ανθρώπους που να ρωτούν «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;». Χρειάζεται ανθρώπους που να μπορούν να απαντήσουν:
«Ξέρω τι μπορώ να προσφέρω.»
Γιατί τα σπίτια, τα καράβια και οι περιουσίες κληρονομούνται. Η κοινωνική επιρροή αγοράζεται και τα αξιώματα κάποτε τελειώνουν.
Η αξιοπρέπεια όμως δεν χαρίζεται.
Κερδίζεται κάθε ημέρα, με το μυαλό, τα χέρια και τον τρόπο που κοιτάζει ο ένας άνθρωπος τον άλλον.
Αυτός ήταν και παραμένει ο πραγματικός αγώνας των Θιακών.
— δδμανιάς
Τα «αγρίμια» δεν γεννήθηκαν για να σκύβουν το κεφάλι. Μεγάλωσαν έξω από τα σαλόνια, έμαθαν να παλεύουν μόνα τους και κράτησαν την αξιοπρέπειά τους ατίθαση — ίσως γιατί δεν είχαν τίποτε άλλο να κληρονομήσουν.
