τελευταία, με όλες αυτές τις κουβέντες για την οδύσσεια, μου κόλλησε μια σκέψη.
ο κάθε άνθρωπος, όταν φεύγει, καλά τα πάει. όταν επιστρέφει, την γάμησε.
ακούγεται λίγο άγριο, λίγο λιμανίσιο ίσως, αλλά όσο το σκέφτομαι τόσο περισσότερο πιστεύω πως μέσα σ’ αυτή τη λαϊκή κουβέντα κρύβεται μια μεγάλη αλήθεια.
γιατί άλλο πράγμα είναι να φεύγεις κι άλλο να επιστρέφεις.
όταν φεύγεις νέος, έχεις μπροστά σου ολόκληρο τον κόσμο.
στα είκοσί σου μπορεί να ξεκινάς ακόμη και για πόλεμο. έχεις τα όπλα σου, τους συντρόφους σου, τη δύναμή σου και εκείνη την παράξενη βεβαιότητα της νιότης πως τίποτε δεν μπορεί να σου συμβεί.
ο θάνατος υπάρχει, αλλά κατά βάθος αφορά τους άλλους.
έτσι περίπου φεύγει και ο οδυσσέας για την τροία.
πολεμιστής.
οπλισμένος.
δυνατός.
και κυρίως νέος.
στην τροία τουλάχιστον ξέρει ποιος είναι ο εχθρός.
στην επιστροφή όμως αρχίζουν τα δύσκολα.
γιατί τότε δεν πολεμά πια έναν στρατό.
πολεμά τη θάλασσα, τους θεούς, το άγνωστο, τις επιθυμίες του, τις απώλειες και τελικά τον ίδιο τον χρόνο.
κύκλωπας, λαιστρυγόνες, κίρκη, σειρήνες, σκύλλα και χάρυβδη, ναυάγια.
χάνονται οι σύντροφοι.
χάνονται τα καράβια.
χάνονται τα χρόνια.
και κάπου εκεί εμφανίζεται η καλυψώ.
ίσως η πιο παράξενη δοκιμασία απ’ όλες.
γιατί η καλυψώ δεν του προσφέρει βάσανα.
του προσφέρει καλούδια.
ομορφιά, έρωτα, ασφάλεια, ένα όμορφο νησί και ακόμη την προοπτική να μείνει αγέραστος και αθάνατος.
κι όμως ο οδυσσέας κάθεται στην ακτή και κοιτάζει τη θάλασσα.
θέλει την ιθάκη.
γιατί υπάρχουν πράγματα που δεν τα χορταίνει ο άνθρωπος με καλούδια.
η μνήμη δεν εξαγοράζεται.
και ο νόστος δεν χορταίνει.
νεροδιψά.
εδώ, παράξενα, ο όμηρος συναντά ένα τραγούδι γραμμένο χιλιάδες χρόνια αργότερα.
το «γκιουλ μπαξέ».
γκιουλ μπαξέ θα πει κήπος με τριαντάφυλλα, ροδόκηπος.
κι όμως ο άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται μέσα στον ωραιότερο κήπο και να νεροδιψά για έναν άλλον.
γιατί όλοι έχουμε έναν δικό μας γκιουλ μπαξέ.
μπορεί να είναι ένας τόπος.
ένα σπίτι.
μια μάνα.
ένας πατέρας.
μια γυναίκα.
μια παρέα.
ένα καράβι.
ένα χωριό.
τα είκοσί μας χρόνια.
ή απλώς ο άνθρωπος που κάποτε ήμασταν.
κι όσο είμαστε μακριά, όλα αυτά μένουν μέσα μας όπως τα αφήσαμε.
η μνήμη έχει ένα παράξενο ελάττωμα:
δεν αφήνει τους ανθρώπους να γεράσουν.
γυρίζεις όμως.
και τότε την πατάς.
γιατί ο τόπος δεν καθόταν να σε περιμένει.
οι άνθρωποι μεγάλωσαν.
κάποιοι πέθαναν.
άλλοι έφυγαν.
τα παιδιά έγιναν άντρες και γυναίκες.
οι φίλοι πήραν άλλους δρόμους.
οι έρωτες άλλαξαν.
σπίτια γκρεμίστηκαν.
δρόμοι άνοιξαν.
κι εσύ ψάχνεις εκείνο που άφησες.
μόνο που υπάρχει κάτι ακόμη δυσκολότερο:
ούτε εσύ είσαι πια εκείνος που έφυγε.
αυτό ίσως είχε καταλάβει ο όμηρος πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια.
όταν ο οδυσσέας φτάνει επιτέλους στην ιθάκη, δεν μπαίνει στο σπίτι του φωνάζοντας «γύρισα».
μπαίνει σαν ζητιάνος.
κρύβεται.
παρατηρεί.
ψάχνει να μάθει ποιος έμεινε πιστός και ποιος όχι.
πρέπει σχεδόν να γνωρίσει από την αρχή τον ίδιο του τον κόσμο.
και τότε εμφανίζεται ο άργος.
ο γέρικος σκύλος.
είκοσι χρόνια πέρασαν.
οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τον οδυσσέα.
ο σκύλος όμως τον αναγνωρίζει.
και πεθαίνει.
σαν να του λέει ο όμηρος:
γύρισες. αλλά εκείνο που άφησες πίσω σου δεν σε περίμενε άφθαρτο.
ακόμη και η πηνελόπη τον δοκιμάζει.
χρειάζεται το μυστικό του κρεβατιού τους, εκείνου που είχε φτιάξει ο οδυσσέας πάνω στον κορμό της ελιάς, για να βεβαιωθεί ότι ο ξένος που βρίσκεται μπροστά της είναι πράγματι εκείνος που έφυγε.
είναι όμως;
εκεί βρίσκεται ίσως ολόκληρη η οδύσσεια.
γιατί είκοσι χρόνια δεν πέρασαν μόνο πάνω από την ιθάκη.
πέρασαν και πάνω από τον οδυσσέα.
στα είκοσι ξεκινάς με όλα σου τα όπλα και νομίζεις πως μπορείς να νικήσεις τον κόσμο.
στον γυρισμό ανακαλύπτεις τον μοναδικό αντίπαλο για τον οποίο κανείς δεν σου έδωσε όπλο.
τον χρόνο.
και απέναντι στον χρόνο, στον γυρισμό την πατάνε όλοι.
ο οδυσσέας.
το παλικάρι του γκιουλ μπαξέ.
ο ναυτικός.
ο μετανάστης.
ο ξενιτεμένος.
κι ίσως τελικά κάθε άνθρωπος.
γιατί όλη μας η ζωή είναι λίγο μια οδύσσεια.
φεύγουμε χωρίς να ξέρουμε ακριβώς τι αφήνουμε.
περνάμε από τις δικές μας σειρήνες, τις δικές μας καλυψώ, τους δικούς μας κύκλωπες.
βρίσκουμε και καλούδια στον δρόμο.
χάνουμε ανθρώπους.
χάνουμε χρόνια.
και κάποτε νεροδιψάμε για τον δικό μας γκιουλ μπαξέ.
τότε θέλουμε να γυρίσουμε.
μόνο που υπάρχει ένας τόπος στον οποίο κανένα καράβι δεν κατάφερε ποτέ να επιστρέψει.
το χθες.
επίμετρο
ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη δοκιμασία του οδυσσέα να μην ήταν να φτάσει στην ιθάκη.
ήταν να καταλάβει ότι μπορούσε να επιστρέψει στον τόπο του, αλλά όχι στον χρόνο που είχε αφήσει εκεί.
γιατί μπορείς να ξαναβρείς το σπίτι.
μπορείς να ξαναβρείς την αυλή.
μπορείς ακόμη να ξαναβρείς την ελιά όπου κάποτε στερέωσες το κρεβάτι σου.
εκείνον όμως που ήσουν όταν έφυγες, δεν θα τον ξαναβρείς ποτέ.
στην τροία ο οδυσσέας πολεμούσε ανθρώπους και είχε όπλα.
στην επιστροφή πολεμούσε τον χρόνο.
κι απέναντι στον χρόνο κανένας άνθρωπος δεν ξεκίνησε ποτέ οπλισμένος.
— δδμανιάς
«Όλοι έχουμε έναν Γκιουλ Μπαξέ και κάποτε νεροδίψασαμε. Φεύγοντας νομίζουμε πως τον αφήνουμε να μας περιμένει. Γυρίζοντας μαθαίνουμε πως στον τόπο επιστρέφεις· στον χρόνο ποτέ.»
