η «οδύσσεια» δεν είναι ντοκιμαντέρ ούτε ιδιοκτησία κανενός σκηνοθέτη — κάθε εποχή έχει δικαίωμα να τη διαβάζει ξανά
Ο Γιάννης Σμαραγδής είναι ένας γνωστός Έλληνας σκηνοθέτης. Είναι όμως, όπως κάθε δημιουργός μεγάλων παραγωγών, και επιχειρηματίας. Οι ταινίες του χρειάζονται χρηματοδότηση, εισιτήρια και εμπορική επιτυχία.
Το ίδιο ισχύει, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, και για τον Κρίστοφερ Νόλαν.
Σε συνέντευξή του στο Newsbeast, ο Σμαραγδής κατηγορεί τον Νόλαν ότι άλλαξε την ψυχή του Οδυσσέα. Λέει ότι έκανε τον «πολυμήχανο» αμήχανο, ότι απομάκρυνε τον ήρωα από τον νόστο και την πατρίδα του και ότι, τελικά, αλλοίωσε τον ίδιο τον ψυχισμό του ελληνισμού.
Αλλά ποιος αποφασίζει ποια είναι η μοναδική και επιτρεπτή ψυχή του Οδυσσέα;
Η «Οδύσσεια» δεν είναι ιστορικό ντοκιμαντέρ. Είναι ένα μεγάλο ποιητικό έργο που ταξιδεύει σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια επειδή δεν έμεινε φυλακισμένο σε μία ερμηνεία. Κάθε εποχή, κάθε λαός και κάθε καλλιτέχνης ανακαλύπτει μέσα της κάτι διαφορετικό.
Ο Οδυσσέας έχει παρουσιαστεί ως βασιλιάς, ναυτικός, τυχοδιώκτης, ψεύτης, εραστής, πολεμιστής, πρόσφυγας και καθημερινός άνθρωπος. Ο Τζέιμς Τζόις τον μετέφερε στους δρόμους του Δουβλίνου. Άλλοι δημιουργοί τον έκαναν σύμβολο της περιπλάνησης, της επιβίωσης ή της ανθρώπινης μοναξιάς.
Γιατί λοιπόν ο Νόλαν δεν έχει δικαίωμα να τον παρουσιάσει τραυματισμένο, αμφίθυμο ή ακόμη και αμήχανο;
Ένας άνθρωπος που επιστρέφει από δεκαετή πόλεμο δεν είναι παράλογο να κουβαλά ενοχές, φόβους και πληγές. Αυτό δεν εξαφανίζει την εξυπνάδα του ούτε ακυρώνει τον νόστο του. Μπορεί, αντίθετα, να τον κάνει πιο ανθρώπινο και πιο κοντινό στη σημερινή εποχή.
Η ταινία μπορεί να είναι σπουδαία, μέτρια ή αποτυχημένη. Αυτό θα το κρίνει το κοινό από το ίδιο το έργο. Δεν μπορεί όμως κάθε διαφορετική καλλιτεχνική ανάγνωση να βαφτίζεται «διαστροφή της ελληνικής ψυχής».
Ο Σμαραγδής αναγνωρίζει ότι σωστά δόθηκαν 6,5 εκατομμύρια ευρώ για να πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα μέρος της διεθνούς παραγωγής. Ξέρει ότι ο κινηματογράφος είναι τέχνη αλλά και μεγάλη βιομηχανία. Από τη μία, λοιπόν, αποδέχεται τα χρήματα και τα οικονομικά οφέλη της παραγωγής. Από την άλλη, απαιτεί από τον ξένο δημιουργό να υπηρετήσει τη δική του αντίληψη για τον Οδυσσέα.
Κάπου εδώ αρχίζει η αντίφαση.
Οι ιστορικές ταινίες του ίδιου του Σμαραγδή δεν είναι ουδέτερες καταγραφές. Επιλέγουν γεγονότα, δραματοποιούν πρόσωπα και προβάλλουν μια συγκεκριμένη άποψη για την Ελλάδα. Αυτό είναι δικαίωμα κάθε σκηνοθέτη. Το ίδιο δικαίωμα, όμως, έχει και ο Νόλαν.
Ο Σμαραγδής είναι αξιόλογος δημιουργός, αλλά δύσκολα μπορεί να συγκριθεί, ως προς το εύρος της κινηματογραφικής γλώσσας και τη διεθνή επιρροή, με τον Νόλαν. Και η καλλιτεχνική του στενότητα εμφανίζεται όταν αντιμετωπίζει τη δική του ερμηνεία όχι ως μία άποψη, αλλά ως τη μοναδική εθνικά νόμιμη αλήθεια.
Ακόμη πιο προβληματικό είναι ότι επιστρατεύει τη woke ατζέντα, τον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό και μια φράση που αποδίδεται στον Χένρι Κίσινγκερ για την καταστροφή των πολιτισμικών ριζών των Ελλήνων. Για τη συγκεκριμένη φράση δεν έχει βρεθεί αξιόπιστη πρωτογενής απόδειξη ότι ειπώθηκε πράγματι από τον Κίσινγκερ.
Έτσι, μια θεμιτή διαφωνία για μια κινηματογραφική ταινία μετατρέπεται σε θεωρία οργανωμένης επίθεσης κατά του ελληνισμού.
Η αγάπη για την Ελλάδα δεν δίνει σε κανέναν αποκλειστική ιδιοκτησία πάνω στην Ελλάδα. Και η αγάπη για τον Όμηρο δεν σημαίνει ότι πρέπει να φυλάξουμε τα έργα του σε γυάλινη προθήκη.
Η τέχνη ζει όταν ερμηνεύει, αμφισβητεί και ξαναδημιουργεί. Πεθαίνει όταν κάποιος ορίζει ποια ανάγνωση είναι πατριωτική και ποια προδοτική.
Η «Οδύσσεια» δεν ανήκει ούτε στον Σμαραγδή ούτε στον Νόλαν. Δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στους Έλληνες. Ξεκίνησε από εδώ, αλλά έγινε κτήμα της ανθρωπότητας.
Και ο Οδυσσέας δεν χρειάζεται φύλακα.
Επιβίωσε επί τρεις χιλιάδες χρόνια επειδή κάθε εποχή είχε το θάρρος να τον ξαναδιαβάσει.
— δδμανιάς
Ολόκληρη η συνέντευξη του Γιάννη Σμαραγδή στο Newsbeast
«Η πατρίδα είναι όμορφη επειδή γεννά ελεύθερες ψυχές· και παράξενη όταν ζητά από την τέχνη να υπακούει στους φύλακές της.»
