ε.ε. και προσφυγικό: ο δρόμος προς το σπίτι

Πολλά γράφονται και ακόμα περισσότερα λέγονται για το προσφυγικό ζήτημα. Κατέχοντας μια σταθερή θέση στην πολιτική και δημοσιογραφική επικαιρότητα, η προσφυγική κρίση παγιώνεται στην ευρωπαϊκή κοινωνική συνείδηση ως ένα φαινόμενο πολυποίκιλο και αινιγματικό.

Αυτό διαφαίνεται και από τα τελευταία επίσημα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου το φθινόπωρο του 2017, τα οποία αναδεικνύουν το μεταναστευτικό ζήτημα μαζί με την τρομοκρατία με ποσοστό 39% στην πρώτη θέση των βασικών θεμάτων που απασχολούν και ανησυχούν τους Ευρωπαίους πολίτες.

Η έκταση και η ένταση της προσφυγικής κρίσης έχουν αφήσει ανεξίτηλα σημάδια στην κοινωνία, ανάμεικτα με αντιφατικά συναισθήματα αδιέξοδου ανθρωπισμού και φόβου για το μέλλον. Τι φαινόμενο όμως είναι το προσφυγικό ζήτημα και πώς το αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ενωση τελικά;

«Not seeing the forest for the trees», μια τυπική αγγλοσαξονική έκφραση, η οποία χρησιμοποιείται για να δηλωθεί η αδυναμία της συνολικής κατανόησης ενός φαινομένου, θα μπορούσε να είναι χαρακτηριστική για μια κριτική απάντηση της θεώρησης της αντιμετώπισης της προσφυγικής κρίσης από την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ενώ είχε ήδη χαραχτεί από το 1999 στο Τάμπερε μια συγκεκριμένη πορεία για την εγκαθίδρυση και την εναρμόνιση των προδιαγραφών ενός Κοινού Ευρωπαϊκού Συστήματος Ασύλου, η όξυνση της προσφυγικής κρίσης το 2015 οδήγησε, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, την επιτροπή Juncker να εισαγάγει μια ευρωπαϊκή ατζέντα 10 σημείων για το προσφυγικό δηλώνοντας την επιτακτική ανάγκη να δράσουμε από κοινού.

Ας ξεκινήσουμε όμως από τη βασική έννοια, εκείνη του πρόσφυγα, η οποία δηλώνει το πρόσωπο που συγκεντρώνει τις προϋποθέσεις του σχετικού ορισμού βάσει της Σύμβασης της Γενεύης του 1951¹.

Παρότι η ιδιότητα του πρόσφυγα συνεπάγεται αυτομάτως δικαιώματα και υποχρεώσεις, χρειάζεται η διαμεσολάβηση ενός κράτους, το οποίο θα πρέπει να τον αναγνωρίσει μέσω θεσμοθετημένης διαδικασίας, προκειμένου να μπορέσει να τα ασκήσει στην πράξη.

Στο σημείο αυτό ξεκινάει ένας ευρύς διάλογος και πολλές φορές, μια οξεία αντιπαράθεση για τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την απειλή, την ασφάλεια, την ενσωμάτωση, τη διαχείριση της κρίσης και πολλά άλλα πολιτικά και κοινωνικά φαινόμενα που αλληλοσυνδέονται και προσδιορίζονται από το προσφυγικό ζήτημα.

Κάθε κράτος ή δεν έχει ή έχει ήδη ένα υπάρχον θεσμικό και διοικητικό πλαίσιο διαχείρισης των παραπάνω θεμάτων, ενώ, στην Ε.Ε., υφίσταται και ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο στο οποίο καλείται να εναρμονιστεί.

Τους τελευταίους δύο μήνες του 2017, η Ε.Ε. παρουσίασε τα αποτελέσματα της υλοποίησης των στρατηγικών αποφάσεων που έλαβε για το προσφυγικό στη διετία 2015-2017.

Οι τέσσερις βασικοί πυλώνες διαχείρισης της κρίσης: Ο μηχανισμός μετεγκατάστασης² (Relocation), ο μηχανισμός επανεγκατάστασης³ (Resettlement), η δήλωση της Ε.Ε. με την Τουρκία (E.U.-Turkey Statement) και ο Κανονισμός του Δουβλίνου με τις αναθεωρήσεις του υλοποιούνται μέσω των προγραμμάτων των τριών βασικών χρηματοδοτικών μηχανισμών: AMIF⁴ και ISF⁵, EMAS AMIF⁶, καθώς και την ενίσχυση των προγραμμάτων διαφόρων φορέων με προβλεπόμενο ύψος χρηματοδότησης τα 9,6 δισ. ευρώ για την περίοδο 2015-2018.

Αναφορικά με το Relocation έχουν μετεγκατασταθεί επιτυχώς 31.503 άνθρωποι σε ευρωπαϊκά κράτη (21.238 από Ελλάδα⁷ και 10.265 από Ιταλία) έως τον Νοέμβριο του 2017, ενώ το Resettlement βοήθησε 25.980 ωφελούμενους.

Τα στοιχεία επίσης αναφέρουν ότι η δήλωση Ε.Ε.-Τουρκίας έχει μειώσει το φαινόμενο της παράτυπης μετανάστευσης κατά 97% καθώς και τους πνιγμούς στην ανατολική Μεσόγειο και θεωρείται «επιτυχής», παρ’ όλο που οι πνιγμοί συνεχίζονται αμείωτοι στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο⁸.

Αν όμως απέναντι στα στατιστικά στοιχεία αντιπαραβάλουμε την έννοια της αλληλεγγύης και της κοινής ευθύνης μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε., η εικόνα αντιστρέφεται, κάνοντάς μας να αναρωτιόμαστε αν μπορούμε να δράσουμε από κοινού για το προσφυγικό ζήτημα, αλλά και αν μπορούμε να δράσουμε εντέλει για έναν κοινό σκοπό.

*Υπηρεσία Ασύλου/Υπ. Μεταναστευτικής Πολιτικής

¹. Σύμβαση της Γενεύης (1951) για το καθεστώς των προσφύγων (όπως κυρώθηκε με το Ν.Δ. 3989/1959) και το Πρωτόκολλο της Νέας Υόρκης του 1967 (όπως κυρώθηκε με τον Α.Ν. 389/1968).

². Αποφάσεις Ε.Ε. 2015/1601 της 22ας Σεπτεμβρίου και Ε.Ε. 2015/1523 της 14ης Σεπτεμβρίου 2015 για τη θέσπιση προσωρινών μέτρων στον τομέα της Διεθνούς Προστασίας υπέρ της Ιταλίας και της Ελλάδας του Συμβουλίου της Ε.Ε. με προβλεπόμενη διάρκεια έως τον Σεπτέμβριο του 2017 και αρχικό στόχο τη μετεγκατάσταση 160.000 ατόμων από ένα κράτος-μέλος σε άλλο (με εξαίρεση τις Πολωνία, Ουγγαρία και Τσεχία). Επρόκειτο για έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό αντιμετώπισης της προσφυγικής κρίσης, ο οποίος αποσκοπούσε στην πιο δίκαιη κατανομή των αιτούντων άσυλο στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Είχε εφαρμογή για όσους είχαν εισέλθει σε ευρωπαϊκό έδαφος (Ελλάδα-Ιταλία) από 15/8/2015 και μετά από 16/9/15 έως 17/9/17 και πήρε παράταση έως 31/3/2018.

³. Επανεγκατάσταση είναι η μεταφορά των μη Ευρωπαίων πολιτών ή απάτριδων που τους έχει αναγνωριστεί η ανάγκη διεθνούς προστασίας σε ένα κράτος-μέλος της Ε.Ε. και στο οποίο εγκαθίστανται είτε για ανθρωπιστικούς λόγους είτε λόγω της αναγνώρισης του καθεστώτος του πρόσφυγα.

⁴. Από το 2014 είχε ήδη προηγηθεί η ίδρυση του ΤΑΜΕ (Ταμείο Ασύλου, Μετανάστευσης και Ενταξης, AMIF 2014-2020), για υλοποίηση και ανάπτυξη μιας κοινής στρατηγικής της Ε.Ε. για το άσυλο και τη μετανάστευση.

⁵. Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας (ΤΕΑ) για την προώθηση της εφαρμογής της εσωτερικής ασφάλειας, της συνεργασίας, της νομικής ενίσχυσης και τη διαχείριση των συνόρων της Ε.Ε.

⁶. Επείγουσα ενίσχυση (emergency assistance) του ΤΑΜΕ.

⁷. Με την ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού προγράμματος μετεγκατάστασης από την Ελλάδα, 21.768 αιτούντες άσυλο έχουν επιτυχώς μετεγκατασταθεί.

⁸. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, 463 θάνατοι έχουν ήδη καταγραφεί στη Μεσόγειο έως τον Μάρτιο στις 29.552 αφίξεις από την αρχή του έτους, όταν στο αντίστοιχο διάστημα του 2017 είχαν καταγραφεί 536 θάνατοι στις 39.651 αφίξεις.