δεν μπορείς να είσαι κομμουνιστής και υπηρέτης του συστήματος

ο φόβος της απόλυσης εξηγεί τις υποχωρήσεις. δεν σβήνει την ευθύνη για τις πράξεις μας.

ένας συνηθισμένος αντίλογος είναι ότι «όποιος μπαρκάρει γνωρίζει τους κανόνες» και «όποιος παίρνει δάνειο υπογράφει σύμβαση».

όμως όταν τα παιδιά σου ή τα αδέλφια σου δεν έχουν να φάνε, πόση ελευθερία έχεις να απορρίψεις τους όρους; η υπογραφή υπάρχει. υπάρχει και η ανάγκη που σε έσπρωξε να υπογράψεις.

η οικονομική πίεση είναι πραγματική. σύμφωνα με τη Eurostat, το 2024 το 28,9% του πληθυσμού στην ελλάδα ζούσε σε νοικοκυριά όπου το κόστος στέγασης ξεπερνούσε το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος, έναντι 8,2% στην ευρωπαϊκή ένωση.

ας εξετάσουμε δύο υποθετικά παραδείγματα.

ένας καπετάνιος δηλώνει κομμουνιστής, αλλά δέχεται να επιβάλει οικονομίες που επιβαρύνουν την ασφάλεια ή τις συνθήκες εργασίας του πληρώματος, για να διατηρήσει τη θέση του. εκείνη τη στιγμή οι ναυτικοί πληρώνουν την υποχώρησή του. τα πιστεύω του δεν τους προστατεύουν. οι πράξεις του κρίνονται.

ένας δικηγόρος δηλώνει υπέρ της κοινωνικής δικαιοσύνης, αλλά συμμετέχει επαγγελματικά σε διαδικασία που οδηγεί έναν οικονομικά αδύναμο δανειολήπτη στην απώλεια της κατοικίας του. η νομιμότητα της διαδικασίας δεν κλείνει το ηθικό ερώτημα. ούτε το «έκανα τη δουλειά μου» απαντά στον άνθρωπο που χάνει τη στέγη του.

η ανάγκη του ενός για μισθό δεν ακυρώνει την ανάγκη του άλλου για σπίτι και αξιοπρεπή ζωή.

το «ήξερε και υπέγραψε» γίνεται άλλοθι όταν χρησιμοποιείται για να αποφύγουμε κάθε συζήτηση για την ανισότητα των όρων. μια σύμβαση μπορεί να είναι δεσμευτική και ταυτόχρονα να αφήνει ανοιχτό το ερώτημα της δικαιοσύνης.

η διεθνής οργάνωση εργασίας διακήρυξε ήδη από το 1944 ότι η εργασία δεν είναι εμπόρευμα και ότι οι άνθρωποι δικαιούνται να επιδιώκουν την ευημερία τους με ελευθερία, αξιοπρέπεια και οικονομική ασφάλεια.

ο φόβος της απόλυσης είναι βαρύς. ο εργοδότης που τον αξιοποιεί για να απαιτεί επιζήμιες πράξεις έχει μεγάλη ευθύνη. γνωρίζει ότι ο εργαζόμενος με δόσεις, οικογένεια και χωρίς αποθέματα δυσκολεύεται να αρνηθεί.

γι’ αυτό η οικονομική ανασφάλεια μπορεί να εξυπηρετεί την εργοδοσία που επιδιώκει υπακοή. ένας φοβισμένος εργαζόμενος μπορεί να καταλήξει να πιέζει έναν άλλο αδύναμο άνθρωπο, για να προστατεύσει τη δική του θέση.

αυτό δεν απαλλάσσει κανέναν από τον απολογισμό: πού αντιστάθηκε, πού υποχώρησε και ποιος πλήρωσε τις επιλογές του. η ευθύνη διαφέρει ανάλογα με την εξουσία και τα πραγματικά περιθώρια του καθενός. δεν εξαφανίζεται όμως πίσω από μια πολιτική ταυτότητα.

η κοινωνική δικαιοσύνη δεν είναι δήλωση μετά το σχόλασμα. δοκιμάζεται μέσα στη δουλειά, εκεί που μπορεί να μας κοστίσει.

κανένα κομματικό βιβλιάριο δεν σβήνει την αδικία που υπηρετήσαμε.

πηγές

• Eurostat — οικονομική επιβάρυνση από τη στέγαση, στοιχεία 2024
• διεθνής οργάνωση εργασίας — διακήρυξη της φιλαδέλφειας, 1944

τα επαγγελματικά παραδείγματα είναι υποθετικά και δεν αναφέρονται σε συγκεκριμένα πρόσωπα. το άρθρο αποτελεί πολιτικό και ηθικό σχολιασμό.

«τ’ όνειρο είναι φωτιά» — το όνειρο μιας δίκαιης κοινωνίας ζητά κουράγιο, ειδικά όταν η υπεράσπισή του έχει προσωπικό κόστος. — δδμανιάς