«μῆνιν ἄειδε, θεά, πηληϊάδεω ἀχιλῆος»
«τραγούδησε, θεά, την οργή του αχιλλέα, γιου του πηλέα.»
έτσι αρχίζει η ιλιάδα.
έτσι αρχίζει ο όμηρος.
έτσι αρχίζει, ίσως, ολόκληρη η ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
κι όμως, ο ποιητής δεν ζητά από τη μούσα να τραγουδήσει τον πόλεμο.
ούτε την τροία.
ούτε τους βασιλιάδες.
ούτε τα κατορθώματα των ηρώων.
ζητά να τραγουδήσει τη μήνιν.
την οργή.
όχι έναν θυμό που περνά και ξεχνιέται.
αλλά μια δύναμη σκοτεινή και καταστροφική.
μια φωτιά που μπορεί να κάψει ανθρώπους, πόλεις, στρατούς και ολόκληρες εποχές.
λες και ο γέρος αοιδός, από την πρώτη κιόλας λέξη, θέλει να μας ψιθυρίσει ένα μυστικό:
«η μεγαλύτερη μάχη δεν γίνεται έξω από τον άνθρωπο. γίνεται μέσα του.»
και είναι παράξενο.
τρεις χιλιάδες χρόνια πέρασαν.
άλλαξαν βασίλεια.
άλλαξαν αυτοκρατορίες.
άλλαξαν θρησκείες.
άλλαξαν σύνορα.
άλλαξαν όπλα.
όμως η οργή παραμένει ίδια.
ο αχιλλέας εξακολουθεί να ζει μέσα σε κάθε άνθρωπο που πληγώνεται, θυμώνει και χάνει το μέτρο.
γι’ αυτό τα έπη του ομήρου δεν γέρασαν ποτέ.
γιατί δεν μιλούν πραγματικά για τους τρώες και τους αχαιούς.
μιλούν για εμάς.
για τον άνθρωπο.
γι’ αυτό έχει σημασία πως η ιλιάδα αρχίζει με τη μήνιν, ενώ η οδύσσεια τελειώνει με την ειρήνη.
ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο λέξεις χωρά ίσως ολόκληρη η περιπέτεια του ανθρώπινου γένους.
ο πόλεμος και η συμφιλίωση.
η αλαζονεία και η γνώση.
η απώλεια και η επιστροφή.
η οργή και η σοφία.
κι ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μάθημα του ομήρου.
ότι ο άνθρωπος μπορεί να κατακτήσει πόλεις, θάλασσες και βασίλεια.
αλλά η δυσκολότερη κατάκτηση είναι πάντα η ίδια:
να κατακτήσει τον εαυτό του.
ερμηνευτική σημείωση
η λέξη «έπος» σήμαινε αρχικά λόγο, αφήγηση, ιστορία. αργότερα έγινε το όνομα των μεγάλων αφηγήσεων που ταξίδευαν από στόμα σε στόμα πριν ακόμη γραφτούν. η ιλιάδα και η οδύσσεια ανήκουν σ’ αυτό το είδος.
οι αρχαίοι έλληνες δεν είχαν μόνο τα έπη. είχαν τη λυρική ποίηση που μιλούσε για τα προσωπικά συναισθήματα, την τραγωδία που ερευνούσε τη σύγκρουση του ανθρώπου με τη μοίρα του, την κωμωδία που σατίριζε την κοινωνία, την ιστορία και τη φιλοσοφία.
τα ομηρικά έπη πιθανότατα διαμορφώθηκαν επί αιώνες από αοιδούς που τα τραγουδούσαν σε γιορτές, λιμάνια και πανηγύρια. γι’ αυτό πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι μέσα τους ακούγεται όχι μόνο η φωνή ενός ποιητή αλλά η μνήμη ενός ολόκληρου λαού.
κι ίσως εκεί να βρίσκεται το μυστικό της διαχρονικότητάς τους.
οι λέξεις άλλαξαν.
οι εποχές άλλαξαν.
οι άνθρωποι άλλαξαν.
τα ερωτήματα όμως έμειναν τα ίδια.
τι είναι τιμή;
τι είναι δόξα;
τι είναι πατρίδα;
γιατί πολεμά ο άνθρωπος;
και πώς βρίσκει τελικά τον δρόμο προς την ειρήνη;
γι’ αυτό ο όμηρος εξακολουθεί να διαβάζεται τρεις χιλιάδες χρόνια μετά.
όχι επειδή μας ενδιαφέρει ποιος νίκησε στην τροία.
αλλά επειδή μέσα στους ήρωές του αναγνωρίζουμε ακόμη τον εαυτό μας.
ο όμηρος έζησε πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια. το τραγούδι γράφτηκε χιλιάδες χρόνια αργότερα. κι όμως μιλούν για το ίδιο πράγμα.
για τον άνθρωπο που παλεύει με τα πάθη του, με τις επιθυμίες του, με τον φόβο και την ελπίδα του.
οι εποχές αλλάζουν. οι αυτοκρατορίες πέφτουν. οι λέξεις μεταμορφώνονται.
όμως η ανθρώπινη ψυχή συνεχίζει να αναζητά τις ίδιες απαντήσεις.
ίσως γι’ αυτό ο όμηρος παραμένει ζωντανός.
γιατί πίσω από τους ήρωες, τα καράβια και τους πολέμους, μιλούσε πάντα για εμάς.
