την κυριακή 16 αυγούστου, στο δημοτικό μορφωτικό κέντρο ιθάκης, ο δημήτρης β. πρεβεζιάνος παρουσίασε την ομιλία του με τίτλο «η ιθάκη στον καιρό των βενετών».
και νομίζω πως αξίζει να σταθούμε σ’ αυτήν.
όχι μόνο γιατί μας έδωσε πολλές ιστορικές πληροφορίες, αλλά γιατί κατάφερε κάτι δυσκολότερο:
να βγάλει την ιστορία από τα κιτρινισμένα χαρτιά και να την κάνει ανθρώπινη.
γιατί ιστορία δεν είναι μόνο οι βενετοί, οι οθωμανοί, οι πόλεμοι, οι συνθήκες και οι χρονολογίες.
ιστορία είναι κυρίως οι άνθρωποι.
οι άνθρωποι που γεννήθηκαν εδώ, δούλεψαν τη γη, έφτιαξαν σπίτια, παντρεύτηκαν, γέννησαν παιδιά, αρρώστησαν, αγάπησαν, τσακώθηκαν, πλούτισαν ή έμειναν φτωχοί και κάποτε πέθαναν αφήνοντας πίσω τους ένα μικρό ίχνος.
κι αυτά τα ίχνη αναζήτησε ο πρεβεζιάνος.
ένα άλλο θιάκι
η βενετική κυριαρχία στην ιθάκη κράτησε σχεδόν τρεις αιώνες, από το 1500 μέχρι το 1797. μέσα σ’ αυτούς τους αιώνες άλλαξε βαθιά το νησί και διαμορφώθηκαν πολλά από εκείνα που ακόμη και σήμερα θεωρούμε αυτονόητα.
μαθαίνουμε, για παράδειγμα, ότι το θιάκι δεν είναι κάποιο μεταγενέστερο λαϊκό παρατσούκλι. ήταν η ονομασία που χρησιμοποιούσαν τόσο οι κάτοικοι όσο και οι ίδιες οι βενετικές αρχές.
μαθαίνουμε ακόμη ότι οι πρώτοι βασικοί οικισμοί ήταν το βαθύ —δηλαδή το σημερινό περαχώρι—, η ανωγή και η εξωγή. το περαχώρι μάλιστα αποτελούσε το διοικητικό κέντρο του νησιού περίπου μέχρι το 1750. αργότερα κατέβηκε σιγά σιγά η ζωή προς τη θάλασσα και δημιουργήθηκαν ή αναπτύχθηκαν το σημερινό βαθύ, το κιόνι, ο σταυρός, οι φρίκες και άλλοι οικισμοί.
και ξαφνικά ο τόπος που βλέπουμε καθημερινά αποκτά άλλη διάσταση.
το καντούνι δεν είναι απλώς ένα καντούνι.
η ξερολιθιά δεν είναι απλώς μια στοίβα πέτρες.
η στέρνα, το αλώνι, ο παλιός ληνός, η περγουλιά, το παλιό ξωκλήσι είναι σελίδες ενός βιβλίου που βρίσκεται ανοιχτό μπροστά μας.
ούτε τότε ήταν όλοι ίσοι
και εδώ πρέπει να αναγνωρίσουμε κάτι σημαντικό στον ομιλητή.
δεν προσπάθησε να ωραιοποιήσει το παρελθόν.
οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν φτωχοί αγρότες και κτηνοτρόφοι. απέναντί τους υπήρχαν λίγες πλούσιες και ισχυρές οικογένειες που έλεγχαν μεγάλο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, το εμπόριο της σταφίδας και τα ανώτερα τοπικά αξιώματα. υπήρχαν υπέρογκοι τόκοι, λαθρεμπόριο, καταπίεση και ακόμη και βία.
δηλαδή και τότε υπήρχαν οι ισχυροί και οι αδύναμοι.
αυτοί που δούλευαν.
κι αυτοί που μπορούσαν να ελέγχουν μεγάλο μέρος του πλούτου και της εξουσίας.
οι αιώνες περνούν. οι κοινωνίες αλλάζουν.
μερικά πράγματα όμως αλλάζουν πολύ πιο δύσκολα.
τότε η σταφίδα, σήμερα ο τουρισμός
εδώ βρίσκεται και μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις της ομιλίας.
η οικονομία της ιθάκης είχε φτάσει να εξαρτάται σχεδόν ολοκληρωτικά από τη σταφίδα. αν η σοδειά πήγαινε άσχημα ή έπεφτε η τιμή της, μπορούσε να παρασυρθεί ολόκληρη η οικονομική αλυσίδα του νησιού.
και ο πρεβεζιάνος κάνει μια απλή αλλά δυνατή σύγκριση:
τότε η σταφίδα, τώρα ο τουρισμός.
ίσως αξίζει να το σκεφτούμε.
γιατί η μονοκαλλιέργεια, όποιο όνομα κι αν έχει, δημιουργεί πλούτο όταν όλα πηγαίνουν καλά, αλλά δημιουργεί και εξάρτηση.
κι ένα νησί πρέπει να θυμάται πάντα ότι η οικονομία του χρειάζεται περισσότερες από μία ρίζες για να στέκεται γερά.
θύματα και θύτες
ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ήταν και η αναφορά στην πειρατεία.
οι ιθακήσιοι υπήρξαν θύματα. άνθρωποι αρπάχτηκαν από πειρατές, πουλήθηκαν ως σκλάβοι και χάθηκαν μακριά από τις οικογένειές τους.
όμως η ιστορία δεν γράφεται μόνο όπως μας βολεύει.
υπήρξαν και ιθακήσιοι που έκαναν επιδρομές, λήστευαν και κρατούσαν σκλάβους.
η ομιλία δεν το κρύβει.
και καλά κάνει.
γιατί η πραγματική ιστορία δεν χρειάζεται ούτε αγιογραφίες ούτε ντροπές.
χρειάζεται αλήθεια.
και κάπου εκεί ξαναβρίσκουμε τον οδυσσέα
κατά τον 18ο αιώνα η κοινωνία της ιθάκης φαίνεται να ξανασυναντά συνειδητά τον οδυσσέα.
οι ευρωπαίοι περιηγητές μιλούσαν ήδη για την πατρίδα του πολυμήχανου βασιλιά, για την πηνελόπη, το νήριτον και την αρέθουσα κρήνη. σταδιακά όμως και οι ίδιοι οι ιθακήσιοι άρχισαν να ενσωματώνουν αυτή την οδυσσειακή παράδοση στη συλλογική τους ταυτότητα. αργότερα η μορφή του οδυσσέα εμφανίζεται σε σφραγίδες, εμβλήματα και ονόματα.
ο οδυσσέας λοιπόν δεν είναι μια σημερινή τουριστική επινόηση.
είναι ένα νήμα που συνδέει διαφορετικές εποχές της ιθάκης.
ένα μεγάλο μπράβο στον δημήτρη πρεβεζιάνο
η μεγαλύτερη αξία αυτής της δουλειάς, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται στην έρευνα που κρύβεται πίσω από τις λέξεις.
στα γενικά αρχεία του κράτους – τμήμα ιθάκης σώζονται αρχεία κυβερνητών, συμβολαιογραφικά πρωτόκολλα από το 1603 και μετά, ληξιαρχικά κατάστιχα, διαθήκες, προικοσύμφωνα, αγοραπωλησίες και χιλιάδες μικρές μαρτυρίες ανθρώπων που διαφορετικά θα είχαν χαθεί για πάντα.
θέλει κόπο να ψάξεις αυτά τα χαρτιά.
θέλει υπομονή να τα διαβάσεις.
θέλει γνώση για να τα καταλάβεις.
και θέλει ακόμη μεγαλύτερη ικανότητα για να τα πάρεις όλα αυτά και να τα διηγηθείς απλά, ώστε να μπορεί να τα παρακολουθήσει ο καθένας.
γι’ αυτό αξίζει ένα μεγάλο μπράβο στον δημήτρη πρεβεζιάνο.
όχι μόνο επειδή μελέτησε την ιστορία της ιθάκης.
αλλά επειδή μας βοήθησε να καταλάβουμε ότι η ιστορία αυτή βρίσκεται ακόμη γύρω μας.
η κληρονομιά δεν ήρθε μόνη της
και ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα της ομιλίας είναι αυτό:
δεν μας κληροδότησαν τη σημερινή ιθάκη απλώς «οι βενετοί».
μας την κληροδότησαν οι ιθακήσιοι που έζησαν στον καιρό των βενετών.
εκείνοι διαμόρφωσαν οικογένειες, ονόματα, παρατσούκλια, τοπωνύμια, περιουσίες, γλώσσα, νοοτροπίες και συνήθειες. εκείνοι έφτιαξαν τις λαχίδες, τις ξερολιθιές, τις στέρνες, τα πηγάδια, τους μύλους, τα αλώνια, τα καντούνια και τα ξωκλήσια που βρίσκονται ακόμη μπροστά στα μάτια μας.
αυτή είναι η μεγάλη αξία της ιστορικής μνήμης.
να κοιτάζεις μια παλιά πέτρα και να μη βλέπεις μόνο πέτρα.
να βλέπεις το χέρι που την κουβάλησε.
τον άνθρωπο που ίδρωσε για να τη βάλει εκεί.
τον άνθρωπο που έζησε πριν από εμάς στον ίδιο μικρό τόπο.
γιατί τελικά η ιστορία δεν είναι τα χαρτιά.
τα χαρτιά είναι εκείνα που τη διασώζουν.
η ιστορία είναι οι άνθρωποι.
κι εμείς σήμερα περπατάμε, πολλές φορές χωρίς να το γνωρίζουμε, πάνω στα δικά τους χνάρια.
— δδμανιάς
