με εντυπωσίασε, με ενόχλησε, αλλά κυρίως με έκανε να σκεφτώ: μήπως ο Νόλαν δεν κινηματογράφησε μόνο τον Όμηρο, αλλά και το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου;
Χθες είδα την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν σε μια πολύ καλή κινηματογραφική αίθουσα.
Με εντυπωσίασε αρκετά. Με παρέσυρε με τις εικόνες, τη θάλασσα, τη δύναμη του ήχου και το μέγεθος της παραγωγής.
Υπήρξαν όμως και πράγματα που με ενόχλησαν.
Και όσο περισσότερο τη σκέφτομαι, τόσο περισσότερο καταλήγω ότι δεν πρέπει να τη δούμε απλώς ως κινηματογραφική μεταφορά του Ομήρου.
Ο Νόλαν φαίνεται να επιχειρεί κάτι πολύ μεγαλύτερο και πολύ πιο παρακινδυνευμένο.
Παίρνει τον μύθο και προσπαθεί να τον συνδέσει με την Ιστορία.
ο πόλεμος δεν έγινε για την Ελένη;
Από την αρχή σχεδόν ο Οδυσσέας μάς λέει ότι ο Τρωικός Πόλεμος δεν έγινε πραγματικά για την Ελένη αλλά για τον έλεγχο εμπορικών δρόμων.
Αυτό δεν μας το λέει ο Όμηρος.
Είναι μια σύγχρονη ιστορική ερμηνεία που ο Νόλαν βάζει μέσα στον μύθο.
Και δεν είναι παράλογη ως υπόθεση. Η Τροία βρισκόταν σε εξαιρετικά σημαντική γεωγραφική θέση, κοντά στα περάσματα που συνδέουν το Αιγαίο με τον Εύξεινο Πόντο.
Άλλο όμως μια πιθανή ιστορική ερμηνεία και άλλο μια αποδεδειγμένη ιστορική αλήθεια.
Εδώ αρχίζει και το μεγάλο παιχνίδι του Νόλαν.
πίσω από τον Οδυσσέα βρίσκονται οι Μυκηναίοι
Ο κόσμος στον οποίο τοποθετείται η ιστορία του Οδυσσέα είναι ο μυκηναϊκός κόσμος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Ένας κόσμος ανακτόρων, βασιλιάδων, εμπορίου και πολέμων, συνδεδεμένος με τους μεγάλους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου.
Και γύρω στο 1200 π.Χ. αυτό το τεράστιο σύστημα άρχισε να καταρρέει.
Η Χεττιτική Αυτοκρατορία διαλύθηκε. Πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου καταστράφηκαν. Τα μυκηναϊκά ανακτορικά κέντρα κατέρρευσαν. Η Αίγυπτος επέζησε, αλλά βγήκε εξασθενημένη.
Δεν γνωρίζουμε μία και μοναδική αιτία. Πόλεμοι, μετακινήσεις πληθυσμών, εσωτερικές αναταραχές, προβλήματα στα εμπορικά δίκτυα και κλιματικές πιέσεις φαίνεται ότι συνέβαλαν σε μια πολύ σύνθετη κρίση.
Και κάπου εκεί εμφανίζονται στις αιγυπτιακές πηγές εκείνοι που σήμερα αποκαλούμε «Λαούς της Θάλασσας».
οι Μυκηναίοι έγιναν «Λαοί της Θάλασσας»;
Εδώ ο Νόλαν κάνει, κατά τη γνώμη μου, το πιο τολμηρό του βήμα.
Συνδέει τους διασκορπισμένους πολεμιστές και πληθυσμούς μετά τον Τρωικό Πόλεμο με τις μεγάλες μετακινήσεις που συγκλόνισαν την Ανατολική Μεσόγειο.
Η σύνδεση έχει ενδιαφέρον.
Δεν είναι όμως αποδεδειγμένη ιστορική αλήθεια.
Δεν μπορούμε να πούμε απλά «οι Μυκηναίοι έγιναν οι Λαοί της Θάλασσας». Η ταυτότητα αυτών των ομάδων παραμένει ένα από τα μεγάλα ανοιχτά ζητήματα της εποχής.
Ο κινηματογράφος όμως έχει ένα προνόμιο που δεν έχει η ιστορική επιστήμη:
μπορεί να γεμίσει τα κενά με φαντασία.
Και αυτό ακριβώς κάνει ο Νόλαν.
ένας άνθρωπος ανάμεσα σε δύο κόσμους
Εδώ βρίσκεται για μένα η πιο δυνατή ιδέα της ταινίας.
Ο Οδυσσέας φεύγει για την Τροία ως άνθρωπος ενός ισχυρού μυκηναϊκού κόσμου.
Και επιστρέφει σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Πίσω του μένουν τα ανάκτορα, οι βασιλιάδες, τα μεγάλα δίκτυα της Εποχής του Χαλκού.
Μπροστά βρίσκεται η μακρά περίοδος αναστάτωσης που παραδοσιακά ονομάσαμε «Σκοτεινούς Αιώνες»και, πολλούς αιώνες αργότερα, η ανάδυση ενός διαφορετικού ελληνικού κόσμου.
Και ξαφνικά ο Οδυσσέας δεν είναι μόνο ο βασιλιάς της Ιθάκης που ψάχνει τον δρόμο για το σπίτι του.
Είναι ένας άνθρωπος που επιστρέφει την ώρα που ολόκληρη η εποχή του τελειώνει.
Αυτό για μένα είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο ολόκληρης της ταινίας.
και μετά… προς τη Δύση
Και φτάνουμε στο τέλος.
Ο Νόλαν βάζει τον Οδυσσέα και την Πηνελόπη να πάρουν ξανά ένα πλοίο και να πλεύσουν προς τη Δύση.
Δεν είναι το τέλος που μας έδωσε ο Όμηρος.
Γιατί λοιπόν το κάνει;
Εδώ επιτρέπω στον εαυτό μου μια προσωπική ερμηνεία.
Στην Ανατολή γεννιέται το φως. Στη Δύση βασιλεύει.
Μήπως λοιπόν το τελευταίο ταξίδι δεν είναι γεωγραφικό;
Μήπως είναι η ίδια η πορεία του ανθρώπου;
Γέννηση, νιάτα, πόλεμος, έρωτας, απώλεια, επιστροφή, γηρατειά — και στο τέλος ένα ακόμη ταξίδι προς τη Δύση.
Τότε η Οδύσσεια παύει να είναι μόνο η περιπέτεια ενός Θιακού βασιλιά.
Γίνεται η ανθρώπινη μοίρα.
Και η Ιθάκη;
Η Ιθάκη δεν είναι πια το τέλος.
Είναι ένας σταθμός του ταξιδιού.
εκεί όμως έχω και τις ενστάσεις μου
Μια τόσο μεγάλη ιδέα χρειάζεται και μεγάλη προσοχή.
Όταν ανακατεύεις Όμηρο, μύθο, αρχαιολογία, πραγματική Ιστορία και προσωπική κινηματογραφική ερμηνεία, τα όρια εύκολα χάνονται.
Και ο Νόλαν δεν βοηθά πάντοτε τον θεατή να τα ξεχωρίσει.
Τα λόγια είναι λίγα και πολλές φορές ασαφή. Δεν δίνουν πάντα την κατεύθυνση που χρειάζεται κάποιος για να αντιληφθεί τι ακριβώς θέλει να πει η ταινία.
Το επεισόδιο στην Πύλο μού φάνηκε παράταιρο.
Οι Λαιστρυγόνες υπερβολικοί.
Και η μάχη με τη θάλασσα τόσο μεγάλη και τόσο συνεχής, ώστε κάποιες στιγμές το θέαμα σκεπάζει τον Όμηρο.
Γιατί η θάλασσα της Οδύσσειας δεν είναι μόνο εχθρός.
Είναι φόβος και σωτηρία.
Είναι χωρισμός και επιστροφή.
Είναι αυτή που παίρνει τον άνθρωπο μακριά και αυτή που κάποτε τον ξαναφέρνει στην πατρίδα.
Στην ταινία, πολλές φορές, γίνεται σχεδόν ένα ατελείωτο τέρας.
Και όταν επί ώρες όλα πρέπει να είναι τεράστια — το κύμα, ο ήχος, η μάχη, η καταστροφή — κάποια στιγμή το τεράστιο παύει να φαίνεται τεράστιο.
με ενόχλησε — αλλά με έκανε να σκέφτομαι
Και εδώ βρίσκεται τελικά η αξία που βρήκα στην ταινία.
Δεν βγήκα από την αίθουσα λέγοντας απλώς:
«ωραία ταινία».
Βγήκα και συνέχισα να τη σκέφτομαι.
Τον Όμηρο.
Τους Μυκηναίους.
Τον Τρωικό Πόλεμο.
Τους Λαούς της Θάλασσας.
Την κατάρρευση ενός ολόκληρου κόσμου.
Και εκείνο το τελευταίο καράβι που παίρνει τον Οδυσσέα και την Πηνελόπη προς τη Δύση.
Γι’ αυτό και η ερώτηση που μου έμεινε είναι μία:
μήπως ο Νόλαν δεν κινηματογράφησε μόνο την Οδύσσεια;
Μήπως μέσα από τον Οδυσσέα προσπάθησε να κινηματογραφήσει το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου και την αρχή ενός άλλου;
Ιστορικά, δεν μπορούμε να ενώσουμε όλα αυτά τα κομμάτια με βεβαιότητα.
Κινηματογραφικά όμως η ιδέα είναι συναρπαστική.
Και ίσως γι’ αυτό, τόσες χιλιάδες χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε στον ίδιο άνθρωπο και στο ίδιο μικρό νησί.
Γιατί η Οδύσσεια δεν μας λέει μόνο την ιστορία κάποιου που προσπαθεί να φτάσει στην Ιθάκη.
Μας θυμίζει ότι όλοι κάποτε ξεκινάμε από κάπου, όλοι ψάχνουμε μια Ιθάκη και όλοι, αργά ή γρήγορα, παίρνουμε τον δρόμο προς τη δική μας Δύση.
— δδμανιάς
«στη ρωγμή του χρόνου ο Οδυσσέας ταξιδεύει ακόμη — από έναν κόσμο που χάνεται προς έναν άλλον που δεν έχει ακόμη γεννηθεί.»
