Η επιλογή της ηθοποιού που θα υποδυθεί την Ωραία Ελένη στη νέα «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.
Για πολλούς, το βασικό ερώτημα δεν ήταν αν είναι καλή ηθοποιός, αλλά αν έχει το «σωστό» χρώμα δέρματος.
Αναρωτήθηκα όμως κάτι πολύ απλό.
Συζητάμε πραγματικά για την Ελένη του Ομήρου ή για τις δικές μας προκαταλήψεις;
Ο Όμηρος δεν περιγράφει την Ελένη ως μια ξανθιά γυναίκα με βορειοευρωπαϊκά χαρακτηριστικά. Τη χαρακτηρίζει όμορφη, αρχοντική, θεϊκής καταγωγής. Το περίφημο «λευκώλενος» αναφέρεται στα λευκά της μπράτσα, όχι σε κάποια θεωρία περί φυλής.
Η εικόνα της ξανθιάς Ελένης που όλοι έχουμε στο μυαλό μας διαμορφώθηκε κυρίως πολλούς αιώνες αργότερα, από τη ζωγραφική της Αναγέννησης και του 19ου αιώνα. Οι Ευρωπαίοι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν την Ελένη σύμφωνα με το ιδανικό ομορφιάς της δικής τους εποχής.
Αν όμως προσπαθήσουμε να δούμε τον κόσμο του 1200 π.Χ., θα διαπιστώσουμε κάτι διαφορετικό.
Οι Μυκηναίοι και οι Μινωίτες δεν ζούσαν απομονωμένοι από τη βόρεια Ευρώπη. Ολόκληρη η ζωή τους ήταν δεμένη με την ανατολική Μεσόγειο. Τα πλοία τους ταξίδευαν στην Αίγυπτο, στη Φοινίκη, στην Κύπρο, στη Συρία και στη Μικρά Ασία. Εκεί εμπορεύονταν, εκεί αντάλλασσαν γνώσεις, εκεί γνώριζαν άλλους πολιτισμούς.
Από τους Φοίνικες οι Έλληνες πήραν το αλφάβητο και το μετέτρεψαν στο λαμπρό ελληνικό αλφάβητο, προσθέτοντας τα φωνήεντα. Από τους μεγάλους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου δέχθηκαν επιρροές που αργότερα συνέβαλαν στη γέννηση του κλασικού ελληνικού πολιτισμού.
Την εποχή που στον χώρο της ανατολικής Μεσογείου υπήρχαν οργανωμένα ανάκτορα, γραφή, διεθνές εμπόριο και ισχυρά κράτη, μεγάλο μέρος της βόρειας Ευρώπης βρισκόταν ακόμη σε πολύ διαφορετικό στάδιο κοινωνικής ανάπτυξης.
Γι’ αυτό είναι δύσκολο να δεχθεί κανείς ως αυτονόητη την εικόνα μιας αποκλειστικά βορειοευρωπαϊκής Ελένης. Δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς έμοιαζε. Ξέρουμε όμως ότι ανήκε στον μυκηναϊκό κόσμο, έναν κόσμο βαθιά δεμένο με τους λαούς της ανατολικής Μεσογείου. Αν λοιπόν κάποιος θελήσει να κάνει μια υπόθεση για την εμφάνισή της, είναι τουλάχιστον εξίσου εύλογο να τη φανταστεί με τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων εκείνου του κόσμου, παρά με εκείνα μιας μεταγενέστερης βορειοευρωπαϊκής εικονογραφίας.
Και εδώ αρχίζει ο πραγματικός προβληματισμός.
Σήμερα πολλοί άνθρωποι από την Αίγυπτο, τη Συρία, τον Λίβανο ή το Ιράκ αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους εξαιτίας πολέμων, διώξεων, φτώχειας και πολιτικής αστάθειας. Άλλοι χάνονται στις ερήμους και άλλοι πνίγονται στη Μεσόγειο αναζητώντας μια ασφαλέστερη ζωή.
Κι όμως, από τις ίδιες αυτές περιοχές γεννήθηκαν ή αναπτύχθηκαν μερικοί από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της ανθρωπότητας. Εκεί γεννήθηκαν γραφές, θρησκείες, επιστήμες και ιδέες που επηρέασαν βαθιά και τον ελληνικό κόσμο.
Η ιστορία μάς θυμίζει ότι ο πολιτισμός δεν γεννήθηκε μέσα σε «καθαρές φυλές». Γεννήθηκε από τα ταξίδια, τις ανταλλαγές, τις συναντήσεις των λαών και τη δημιουργική επικοινωνία.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι τι χρώμα είχε η Ωραία Ελένη.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι τι χρώμα έχουν οι δικές μας προκαταλήψεις.
— δδμανιάς
«Η Μεσόγειος δεν υπήρξε ποτέ σύνορο. Υπήρξε δρόμος πολιτισμών. Το “Φάτα Μοργκάνα” θυμίζει πως οι λαοί ταξίδευαν, αντάλλασσαν γλώσσες, ιδέες και όνειρα, πολύ πριν μάθουμε να μετράμε τους ανθρώπους από το χρώμα του δέρματός τους.» δδμανιάς
