«τρηχεῖ᾽, ἀλλ᾽ ἀγαθὴ κουροτρόφος.»
«Τραχιά, αλλά καλή τροφό παιδιών.»
— Όμηρος, Οδύσσεια, ραψωδία ι΄
Πριν από πολλά χρόνια είχα ρίξει παραγάδια κάτω από το Παλιόκαστρο, στον Πίσω Αετό.
Ήταν μια ξάστερη νύχτα. Η θάλασσα λάδι. Καθισμένος στη βάρκα περίμενα να περάσει η ώρα για να σηκώσω τα παραγάδια και το βλέμμα μου έπεφτε συνεχώς στον απόκρημνο βράχο που υψωνόταν πάνω από το κεφάλι μου.
Ήξερα πως εκεί πάνω βρισκόταν η αρχαία ακρόπολη.
Και τότε γεννήθηκε μια απορία που δεν με άφησε ποτέ.
Γιατί εκεί;
Γιατί κάποιοι άνθρωποι διάλεξαν να χτίσουν την ακρόπολή τους στην κορυφή ενός τόσο δύσβατου βουνού, όπου ακόμη και σήμερα ανεβαίνει κανείς μόνο από ένα κακό μονοπάτι, περνώντας πρώτα από τον αυχένα;
Η πρώτη σκέψη είναι ότι οι αρχαίοι δεν ήταν παράλογοι.
Δεν διάλεγαν το δυσκολότερο μέρος χωρίς λόγο.
Εκείνη την εποχή η Μεσόγειος δεν ήταν ένας ήρεμος τόπος. Η πειρατεία αποτελούσε μέρος της καθημερινής ζωής. Ένα πλούσιο παραθαλάσσιο χωριό μπορούσε να λεηλατηθεί μέσα σε λίγες ώρες.
Ίσως, λοιπόν, οι άνθρωποι εκείνοι να προτιμούσαν την ασφάλεια από την άνεση.
Κοιτάζοντας κανείς σήμερα τον Πίσω Αετό, καταλαβαίνει κάτι ακόμη.
Η ακρόπολη δεν βρίσκεται πάνω από την παραλία.
Προσεγγίζεται μόνο από τον αυχένα, εκεί όπου εκτεινόταν η αρχαία πόλη των Αλαλκωμενών, την οποία έφερε στο φως με τις ανασκαφές του ο Σαράντης Συμεωνόγλου.
Δηλαδή ολόκληρος ο χώρος μοιάζει να έχει σχεδιαστεί ως ένα ενιαίο αμυντικό σύστημα.
Η πόλη στον αυχένα.
Η ακρόπολη στην κορυφή.
Και από κάτω η θάλασσα.
Αμέσως μετά γεννήθηκε μια δεύτερη απορία.
Ο Όμηρος περιγράφει την Ιθάκη ως ένα μικρό, τραχύ και πετρώδες νησί.
Κι όμως, ο βασιλιάς της συγκαταλέγεται ανάμεσα στους σημαντικότερους ηγεμόνες της εκστρατείας κατά της Τροίας.
Πώς γίνεται αυτό;
Μήπως κάνουμε τόσα χρόνια λάθος ερώτηση;
Μήπως η δύναμη ενός βασιλείου δεν μετριόταν μόνο με τα χωράφια και τον πληθυσμό του;
Μήπως μετριόταν και από τη γεωγραφική του θέση, τη ναυτοσύνη των ανθρώπων του και τη δυσκολία να το κατακτήσει κανείς;
Ο Όμηρος μάς θυμίζει ακόμη μία λεπτομέρεια.
Ο Οδυσσέας ήταν εγγονός του Αυτόλυκου, ενός ανθρώπου που η παράδοση παρουσιάζει ως ξακουστό για την πανουργία, την εξυπνάδα και την επινοητικότητά του.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Οδυσσέας δεν έγινε γνωστός ως ο πιο δυνατός βασιλιάς.
Έγινε γνωστός ως ο πολύτροπος.
Ίσως αυτό να ήταν το μεγαλύτερο όπλο της Ιθάκης.
Όχι η δύναμη των μυών.
Η δύναμη του νου.
Δεν γνωρίζουμε αν αυτή είναι η εξήγηση.
Δεν γνωρίζουμε γιατί ακριβώς επιλέχθηκε το Παλιόκαστρο.
Δεν γνωρίζουμε αν η στρατηγική θέση του νησιού αρκούσε για να εξηγήσει τη δύναμη του ομηρικού βασιλείου.
Γνωρίζουμε όμως κάτι που βλέπει κάθε άνθρωπος όταν σταθεί στον Πίσω Αετό και σηκώσει το βλέμμα του προς την κορυφή.
Εκεί δεν ανέβηκαν άνθρωποι για να βρουν την εύκολη ζωή.
Ανέβηκαν γιατί πίστεψαν ότι εκεί θα ήταν πιο ελεύθεροι.
Και ίσως, τελικά, αυτό να κρύβει ο στίχος του Ομήρου.
Η Ιθάκη ήταν τραχιά.
Αλλά ήταν αρκετά δυνατή ώστε να μεγαλώνει ανθρώπους που δεν λύγιζαν εύκολα.
— δδμανιάς
