η καλή κυβέρνηση δεν παίρνει από το στόμα της εργασίας το ψωμί που αυτή κέρδισε.»
— τόμας τζέφερσον, πρώτη ομιλία ορκωμοσίας, 1801
«θεωρώ την οικονομία μία από τις πρώτες και σημαντικότερες δημοκρατικές αρετές και το δημόσιο χρέος τον μεγαλύτερο από τους κινδύνους που πρέπει να φοβόμαστε.»
— τόμας τζέφερσον, 1816
δυο αιώνες αργότερα, ο μαρμάρινος τζέφερσον κάθεται ακόμη στην ουάσιγκτον.
αν μπορούσε όμως να κατέβει σήμερα από τον θρόνο του και να περπατήσει στους δρόμους της αμερικής, ίσως να αναγνώριζε τη χώρα που βοήθησε να γεννηθεί.
ίσως όμως να δυσκολευόταν να αναγνωρίσει το όνειρό της.
γιατί η χώρα που διαθέτει τον ισχυρότερο στρατό του κόσμου και ξοδεύει περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια τον χρόνο για την άμυνά της, κουβαλά ταυτόχρονα τεράστιο δημόσιο χρέος και εκατομμύρια πολίτες της αισθάνονται ολοένα μεγαλύτερη πίεση από το κόστος της καθημερινής ζωής.
και κάπου εδώ οι δυο παλιές φράσεις του τζέφερσον ακούγονται παράξενα σημερινές.
ποιος προστατεύει σήμερα το ψωμί της εργασίας;
και πόσο μπορεί να μεγαλώνει το χρέος μιας αυτοκρατορίας για να διατηρεί τη δύναμή της;
οι αυτοκρατορίες μετρούν τη δύναμή τους σε αεροπλανοφόρα.
οι λαοί τη μετρούν στο τέλος του μήνα.
κι αυτή ίσως είναι σήμερα η μεγαλύτερη αντίφαση των ηνωμένων πολιτειών.
ο πόλεμος έφτασε στο βενζινάδικο
ο πόλεμος με το ιράν γίνεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την αμερικανική ήπειρο.
οι οικονομικές συνέπειές του όμως δεν χρειάζονται διαβατήριο.
η μέση τιμή της βενζίνης στις ηνωμένες πολιτείες ξεπέρασε ξανά τα τέσσερα δολάρια το γαλόνι μέσα στο καλοκαίρι, περισσότερο από 30% πάνω από τα επίπεδα πριν από τη μεγάλη κλιμάκωση στη μέση ανατολή.
και η βενζίνη στην αμερική δεν είναι ένα οποιοδήποτε προϊόν.
μια χώρα χτισμένη γύρω από το αυτοκίνητο αισθάνεται αμέσως κάθε αύξησή της.
ακριβαίνει η μετακίνηση.
ακριβαίνει η μεταφορά.
πιέζεται η παραγωγή.
πιέζεται το εμπόριο.
και στο τέλος ένα μέρος του λογαριασμού περνά στον καταναλωτή.
γι’ αυτό ακόμη και ο ίδιος ο τραμπ έφτασε να απαιτεί δημόσια χαμηλότερες τιμές από τις πετρελαϊκές εταιρείες.
γιατί ξέρει κάτι πολύ καλά.
οι πόλεμοι μπορεί να αρχίζουν με σημαίες.
οι εκλογές όμως κρίνονται πολλές φορές στο βενζινάδικο και στο σούπερ μάρκετ.
η αμερική δεν είναι φτωχή — αλλά πολλοί αμερικανοί είναι
χρειάζεται εδώ μια διευκρίνιση.
οι ηνωμένες πολιτείες δεν έγιναν ξαφνικά μια φτωχή χώρα.
παραμένουν μια από τις πλουσιότερες και παραγωγικότερες οικονομίες του κόσμου.
το διεθνές νομισματικό ταμείο εξακολουθεί να προβλέπει ανάπτυξη περίπου 2,3% για το 2026.
ταυτόχρονα όμως προβλέπει πληθωρισμό περίπου 3,2%, ενώ η αγορά εργασίας παρουσιάζει σημάδια κόπωσης.
τον ιούλιο καταγράφηκε απώλεια περίπου 23.000 θέσεων εργασίας και τα στοιχεία του προηγούμενου μήνα αναθεωρήθηκαν αισθητά προς τα κάτω.
υπάρχει και κάτι μεγαλύτερο.
το congressional budget office υπολογίζει ότι το ομοσπονδιακό έλλειμμα για το 2026 πλησιάζει τα 1,9 τρισεκατομμύρια δολάρια, περίπου 5,8% του αεπ, ενώ το ομοσπονδιακό χρέος που βρίσκεται στα χέρια του κοινού κινείται περίπου στο 101% του αεπ.
τεράστια οικονομία.
τεράστια στρατιωτική δύναμη.
αλλά και τεράστιες υποχρεώσεις.
κι όταν αυτά συναντηθούν με έναν παρατεταμένο πόλεμο, το ερώτημα παύει να είναι μόνο στρατιωτικό.
γίνεται κοινωνικό και πολιτικό.
εκεί βρίσκεται ίσως το πραγματικό όπλο του ιράν
αν κοιτάξουμε μόνο τα αεροπλάνα, τα πλοία και τους πυραύλους, η σύγκριση ηπα και ιράν είναι εύκολη.
οι ηνωμένες πολιτείες είναι συντριπτικά ισχυρότερες.
όμως οι πόλεμοι δεν κρίνονται πάντοτε από το ποιος διαθέτει τα περισσότερα όπλα.
κρίνονται και από το ποιος μπορεί να αντέξει το κόστος.
και εδώ βρίσκεται η σημασία των στενών του ορμούζ.
πριν από τη σημερινή κρίση περνούσε από εκεί περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
σήμερα ιράν και ομάν βρίσκονται στο κέντρο μιας δύσκολης διαπραγμάτευσης για τη ναυσιπλοΐα, ενώ η τεχεράνη επιχειρεί να μετατρέψει τον γεωγραφικό της έλεγχο και τη στρατιωτική απειλή σε πολιτικό διαπραγματευτικό χαρτί.
κι εδώ ίσως βρίσκεται το σημαντικότερο.
το ιράν δεν χρειάζεται να νικήσει τον αμερικανικό στόλο.
χρειάζεται να κάνει το κόστος της αμερικανικής επιβολής τόσο μεγάλο ώστε κάποια στιγμή η ουάσιγκτον να αναρωτηθεί:
αξίζει;
αυτό είναι ένα από τα παλαιότερα μαθήματα της ιστορίας.
άλλο να μπορείς να καταστρέψεις τον αντίπαλο.
κι άλλο να μπορείς να τον αναγκάσεις να δεχθεί το πολιτικό αποτέλεσμα που θέλεις.
και πίσω από τον τραμπ υπάρχει η κάλπη
εδώ η κατάσταση γίνεται ακόμη δυσκολότερη για τον αμερικανό πρόεδρο.
οι τελευταίες δημοσκοπήσεις δεν δείχνουν ότι το 90% των αμερικανών είναι εναντίον του πολέμου, όπως πολλές φορές γράφεται.
δείχνουν όμως κάτι αρκετά σοβαρό.
μόνο περίπου ένας στους τρεις αμερικανούς δηλώνει ότι υποστηρίζει τον πόλεμο με το ιράν, ενώ μεγάλη πλειοψηφία θεωρεί ότι ο τραμπ δεν έχει εξηγήσει καθαρά ποιος ακριβώς είναι ο σκοπός του πολέμου.
παράλληλα η συνολική αποδοχή του τραμπ έχει πέσει περίπου στο 35%.
και για πρώτη φορά σχεδόν σε μία δεκαετία, πρόσφατη μέτρηση Reuters/Ipsos έδειξε τους δημοκρατικούς με μικρό προβάδισμα έναντι των ρεπουμπλικανών ακόμη και στο ερώτημα ποιος μπορεί να χειριστεί καλύτερα την οικονομία.
έρχονται οι ενδιάμεσες εκλογές του νοεμβρίου.
κανείς σήμερα δεν μπορεί σοβαρά να προδικάσει το αποτέλεσμά τους.
αλλά ο χρόνος πλέον μετρά.
και κάθε μήνας πολέμου μπορεί να σημαίνει περισσότερες δαπάνες, ακριβότερη ενέργεια και μεγαλύτερη πολιτική φθορά.
γι’ αυτό η αχίλλειος πτέρνα της αμερικανικής υπερδύναμης μπορεί τελικά να μη βρίσκεται στον περσικό κόλπο.
μπορεί να βρίσκεται μέσα στην ίδια την αμερικανική κάλπη.
από τον μονοπολικό στον πολυπολικό κόσμο
υπάρχει όμως κάτι πολύ μεγαλύτερο πίσω από τον σημερινό πόλεμο.
ο κόσμος αλλάζει.
μετά την κατάρρευση της σοβιετικής ένωσης, οι ηνωμένες πολιτείες βρέθηκαν για ένα διάστημα σχεδόν μόνες στην κορυφή.
ήταν αυτό που ονομάσαμε μονοπολικό κόσμο.
αυτός ο κόσμος φαίνεται να υποχωρεί.
όχι επειδή η αμερική έπαψε να είναι υπερδύναμη.
αλλά επειδή γύρω της εμφανίζονται πλέον περισσότερα κέντρα ισχύος.
η κίνα είναι οικονομικός, βιομηχανικός, τεχνολογικός και στρατιωτικός ανταγωνιστής πρώτου μεγέθους.
η ινδία μεγαλώνει με ταχύτητα και αρνείται να περιοριστεί στον ρόλο του δορυφόρου οποιασδήποτε μεγάλης δύναμης.
η ρωσία, παρά τις τεράστιες δυσκολίες της, εξακολουθεί να αποτελεί πυρηνική και στρατιωτική δύναμη.
και περιφερειακές δυνάμεις όπως το ιράν, η τουρκία και η σαουδική αραβία διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία στις αποφάσεις τους.
ακόμη και χώρες που παραδοσιακά βρίσκονται κοντά στην ουάσιγκτον αναζητούν παράλληλες σχέσεις με το πεκίνο, τη μόσχα, το νέο δελχί και άλλες πρωτεύουσες.
αυτό δεν σημαίνει ότι δημιουργήθηκε ήδη ένας σταθερός πολυπολικός κόσμος.
σημαίνει όμως ότι η δύναμη διαχέεται.
και όσο περισσότερο διαχέεται, τόσο δυσκολότερο γίνεται για μία μόνο χώρα να επιβάλει τους κανόνες σε όλους τους υπόλοιπους.
άλλο υπερδύναμη κι άλλο παντοδύναμη
ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο λάθος που κάνουν κατά καιρούς όλες οι μεγάλες δυνάμεις.
μπερδεύουν την υπεροχή με την παντοδυναμία.
μια χώρα μπορεί να διαθέτει έντεκα αεροπλανοφόρα.
μπορεί να διαθέτει πυρηνικά όπλα.
μπορεί να διαθέτει στρατιωτικές βάσεις σε ολόκληρο τον κόσμο.
αλλά κανένα αεροπλανοφόρο δεν μειώνει την τιμή στο βενζινάδικο.
κανένας πύραυλος δεν πληρώνει το νοίκι.
κανένα μαχητικό αεροσκάφος δεν γεμίζει το ψυγείο μιας οικογένειας.
κι όταν ο πολίτης αρχίσει να αισθάνεται ότι ζει χειρότερα από χθες, κάποια στιγμή θα ρωτήσει:
για ποιον γίνεται ο πόλεμος και ποιος πληρώνει τον λογαριασμό;
τότε η μεγάλη δύναμη ανακαλύπτει κάτι που γνώριζαν όλες οι αυτοκρατορίες πριν από αυτήν.
υπάρχουν όρια που δεν τα καθορίζουν οι στρατηγοί.
τα καθορίζει η κοινωνία.
επίμετρο
κάπου στην ουάσιγκτον κάθεται ακόμη μαρμάρινος ο τόμας τζέφερσον.
έγραψε πριν από δυόμισι περίπου αιώνες για το δικαίωμα του ανθρώπου στη ζωή, στην ελευθερία και στην επιδίωξη της ευτυχίας.
αν μπορούσε σήμερα να κατέβει για λίγο από το μάρμαρο και να περπατήσει ανάμεσα στους ανθρώπους, ίσως να μην κοίταζε πρώτα τα αεροπλανοφόρα.
ίσως να κοίταζε τον εργαζόμενο που δυσκολεύεται να πληρώσει το νοίκι.
τον ηλικιωμένο που μετρά τη σύνταξή του.
τον νέο που κουβαλά φοιτητικό χρέος.
την οικογένεια που κοιτάζει την τιμή της βενζίνης πριν γεμίσει το αυτοκίνητο.
και τότε ίσως να τον ρωτούσαμε:
«τι σου έμελλε να δεις, γερο-τζέφερσον; αυτή ήταν η επιδίωξη της ευτυχίας που ονειρεύτηκες για τον λαό σου;»
γιατί οι μεγάλες δυνάμεις συνήθως πιστεύουν ότι η ιστορία γράφεται στα πεδία των μαχών.
δεν γράφεται μόνο εκεί.
γράφεται στα εργοστάσια.
στα λιμάνια.
στα βενζινάδικα.
στα σπίτια.
και κάποια στιγμή γράφεται στις κάλπες.
ο κόσμος δεν έγινε ακόμη ολοκληρωτικά πολυπολικός.
αλλά αλλάζει.
και ίσως η μεγάλη δοκιμασία της αμερικής να μην είναι αν μπορεί να κερδίσει ακόμη έναν πόλεμο.
ίσως να είναι αν μπορεί να προσφέρει ξανά στους δικούς της ανθρώπους την υπόσχεση πάνω στην οποία κάποτε οικοδομήθηκε.
οι αυτοκρατορίες μετρούν τη δύναμή τους σε αεροπλανοφόρα.
οι λαοί τη μετρούν στο τέλος του μήνα.
— δδμανιάς
«πίσω από τη λάμψη της υπερδύναμης, περπατά ακόμη ο τομ τζόουντ.» δδμανιάς
