«η μνήμη είναι η μικρή αντίσταση του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο».
χθες το βράδυ καθόμουν μόνος στο μικρό μπαλκονάκι και κοίταζα το θιάκι.
η νύχτα είχε πέσει. τα περισσότερα σπίτια είχαν ησυχάσει και λίγα φώτα έμεναν ακόμη αναμμένα. η θάλασσα σχεδόν ακίνητη, τα βουνά σκοτεινά, ούτε φωνές ούτε βιασύνη.
για μια στιγμή μού φάνηκε πως ολόκληρη η ιθάκη είχε χωρέσει μέσα σε μια διάφανη σταγόνα.
τα σπίτια, τα φώτα, η θάλασσα, οι άνθρωποι.
όλα εκεί μέσα.
μόνο που η σταγόνα δεν έμενε ακίνητη.
έπεφτε.
κι όσο κι αν ήθελα να την κρατήσω, ήξερα πως αυτή ακριβώς η εικόνα δεν θα υπήρχε ποτέ ξανά.
μπορεί αύριο να καθίσω στην ίδια καρέκλα.
να κοιτάξω από το ίδιο σημείο.
να βρίσκονται απέναντι τα ίδια σπίτια, τα ίδια βουνά, η ίδια θάλασσα και ίσως να είναι αναμμένα ακόμη και τα ίδια φώτα.
όμως η στιγμή δεν θα είναι η ίδια.
εκείνη θα έχει φύγει.
πού;
κανείς δεν ξέρει.
η παλιά ταινία
θυμήθηκα τις παλιές κινηματογραφικές ταινίες.
η μπομπίνα γύριζε και πάνω στην οθόνη οι άνθρωποι περπατούσαν, γελούσαν, ερωτεύονταν, έφευγαν.
μπορούσες όμως να σταματήσεις τη μηχανή.
η εικόνα πάγωνε.
κι αν ήθελες, γύριζες την ταινία πίσω και ξανάβλεπες την ίδια σκηνή.
στη ζωή δεν γίνεται.
η ζωή δεν διακόπτεται.
δεν έχει pause.
ακόμη κι όταν κοιμόμαστε, συνεχίζεται. η καρδιά χτυπά, το σώμα αλλάζει, τα κύτταρα δουλεύουν, η γη περιστρέφεται, το σύμπαν συνεχίζει την πορεία του.
ακόμη κι όταν στεκόμαστε ακίνητοι, κάτι εξακολουθεί να συμβαίνει.
η σταγόνα πέφτει.
όταν σφυρίξει, αρχίζει το ματς
ένα παιχνίδι ποδοσφαίρου αρχίζει όταν σφυρίξει ο διαιτητής.
από εκείνη τη στιγμή αρχίζει να μετρά ο χρόνος του παιχνιδιού.
ένας σκληρός δίσκος γράφει όσο το σύστημα λειτουργεί. μπορείς να σταματήσεις την εγγραφή και να την ξαναρχίσεις.
στη ζωή όμως η εγγραφή δεν σταματά.
κι εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
για να υπάρξει οποιαδήποτε λειτουργία, πρέπει κάτι να μπορεί να αλλάξει.
να υπάρχει ένα πριν και ένα μετά.
το α γίνεται β.
το παιδί γίνεται άντρας.
το λουλούδι ανοίγει και μαραίνεται.
το καράβι ταξιδεύει και κάποτε σκουριάζει.
ένα άστρο γεννιέται και κάποτε σβήνει.
χωρίς ένα «πριν» κι ένα «μετά», θα μπορούσε άραγε να συμβεί οτιδήποτε;
κι έτσι φτάνουμε σε ένα ερώτημα που φαίνεται απλό, αλλά δεν είναι καθόλου:
ο χρόνος επιτρέπει στα πράγματα να αλλάζουν ή μήπως εμείς ονομάσαμε χρόνο αυτή την αδιάκοπη διαδοχή των αλλαγών;
κι ύστερα ήρθε ο αϊνστάιν
για αιώνες ο άνθρωπος μπορούσε να φαντάζεται ότι κάπου υπάρχει ένα μεγάλο αόρατο ρολόι που χτυπά το ίδιο για όλους και για ολόκληρο το σύμπαν.
η σχετικότητα όμως μας χάλασε αυτή τη βεβαιότητα.
ο χρόνος δεν είναι απόλυτος.
η μέτρησή του εξαρτάται από την κίνηση και τη βαρύτητα.
δύο άνθρωποι μπορούν να ακολουθήσουν διαφορετικές διαδρομές μέσα στον χώρο και στον χρόνο και, όταν ξανασυναντηθούν, τα ρολόγια τους να μην έχουν καταγράψει ακριβώς την ίδια διάρκεια.
δεν είναι ποίηση.
είναι φυσική.
κι όμως γεννά μια σχεδόν ποιητική απορία:
αν δεν υπάρχει ένα απόλυτο κοινό «τώρα» για ολόκληρο το σύμπαν, τότε τι είναι αυτό το «τώρα» που εμείς αισθανόμαστε τόσο έντονα;
και κάπου εμφανίζεται πάλι η εντροπία
όσο κι αν προσπαθήσεις να της ξεφύγεις, κάπου στη συζήτηση εμφανίζεται και η εντροπία.
όχι επειδή χρόνος και εντροπία είναι το ίδιο πράγμα.
δεν είναι.
η εντροπία όμως μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί στη μεγάλη κλίμακα της καθημερινής ζωής τα γεγονότα φαίνεται να έχουν μια κατεύθυνση.
ένα ποτήρι πέφτει και σπάει.
δεν βλέπουμε τα κομμάτια του να σηκώνονται μόνα τους από το πάτωμα και να ξαναγίνονται ποτήρι.
ένα καράβι, αν το εγκαταλείψεις, σκουριάζει.
ένα σπίτι, αν δεν το συντηρείς, χαλάει.
ο άνθρωπος μεγαλώνει.
ακόμη και μια μηχανή ή ένα δημιούργημα της τεχνολογίας υπάρχει όσο τροφοδοτείται και συντηρείται.
όλα χρειάζονται ενέργεια και προσπάθεια για να διατηρήσουν την οργάνωσή τους.
λες και η φύση μάς ψιθυρίζει ότι υπάρχει μια κατεύθυνση που είναι πολύ εύκολο να ακολουθήσεις και πολύ δύσκολο να αντιστρέψεις.
κι όμως, ακόμη δεν απαντήσαμε στο ερώτημα.
ξέρουμε να μετράμε τον χρόνο με απίστευτη ακρίβεια.
ξέρουμε ότι η μέτρησή του επηρεάζεται από την κίνηση και τη βαρύτητα.
ξέρουμε ότι η εντροπία μάς δίνει ένα βέλος που ξεχωρίζει το παρελθόν από το μέλλον.
αλλά δεν ξέρουμε με την ίδια βεβαιότητα να απαντήσουμε στο απλούστερο:
τι είναι ο χρόνος;
και ίσως ακόμη δυσκολότερο:
πού πηγαίνει μια στιγμή όταν παύει να είναι τώρα;
πάλι στο μπαλκονάκι
ξανακοιτάζω το θιάκι.
τα σπίτια είναι εκεί.
τα βουνά είναι εκεί.
η θάλασσα είναι εκεί.
κι όμως η χθεσινή σταγόνα δεν υπάρχει πια.
έπεσε.
σήμερα μια άλλη κρέμεται για λίγο μπροστά μου.
κι αυτή θα πέσει.
αύριο θα έρθει μια άλλη.
ίσως λοιπόν αυτό που ονομάζουμε ροή του χρόνου να μοιάζει με αμέτρητες σταγόνες που εμφανίζονται για μια στιγμή και χάνονται.
κι εμείς βρισκόμαστε μέσα τους.
δεν μπορούμε να κρατήσουμε καμία.
μπορούμε μόνο να τη ζήσουμε.
επίμετρο
ίσως τελικά να μη χρειάζεται να μάθουμε τι είναι ο χρόνος για να καταλάβουμε τι κάνει στη ζωή μας.
μας παίρνει από το χέρι όταν γεννιόμαστε και δεν μας αφήνει ποτέ.
μας χαρίζει ανθρώπους και κάποτε μας τους παίρνει.
μας δίνει νιάτα και τα μετατρέπει σε ανάμνηση.
χτίζει, γκρεμίζει, γιατρεύει, φθείρει.
κι εμείς, παράξενοι ταξιδιώτες μέσα του, προσπαθούμε να κρατήσουμε φωτογραφίες, σπίτια, τραγούδια, ιστορίες, έρωτες και πρόσωπα, λες και μπορούμε έτσι να σώσουμε μερικές σταγόνες από το ποτάμι.
ίσως αυτό να είναι η μνήμη:
η μικρή αντίσταση του ανθρώπου απέναντι στον χρόνο.
χθες το βράδυ ολόκληρο το θιάκι χώρεσε για λίγο μέσα σε μια σταγόνα.
την κοίταξα.
ήταν όμορφη.
και πριν προλάβω να την κρατήσω, είχε ήδη πέσει.
σήμερα υπάρχει μια άλλη.
κι αύριο μια άλλη.
γιατί η ζωή δεν διακόπτεται.
και ίσως ζωή να είναι τελικά αυτό:
να προλαβαίνεις να κοιτάξεις τη σταγόνα πριν πέσει.
— δδμανιάς
