η κοινωνία μπορεί να γίνει πλουσιότερη και οι άνθρωποι φτωχότεροι.
αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής που ανοίγεται μπροστά μας.
η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι πια μια υπόσχεση για το μέλλον. είναι ήδη εδώ.
γράφει, μεταφράζει, σχεδιάζει, προγραμματίζει, αναλύει δεδομένα, οργανώνει επιχειρήσεις. και πίσω της έρχεται η ρομποτική, που θα μεταφέρει όλο και περισσότερες από αυτές τις δυνατότητες από την οθόνη στο εργοστάσιο, στην αποθήκη, στο χωράφι, στο κατάστημα, ακόμη και στο σπίτι.
το μεγάλο ερώτημα όμως δεν είναι αν η τεχνολογία θα προχωρήσει.
θα προχωρήσει.
ούτε μπορούμε ούτε έχει νόημα να προσπαθήσουμε να τη σταματήσουμε.
το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:
ποιος θα κερδίσει από αυτή την πρόοδο;
ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα.
αν αύριο μια επιχείρηση, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης και της αυτοματοποίησης, μπορεί να παράγει όσα παρήγαγε με εκατό εργαζόμενους χρησιμοποιώντας μόνο πενήντα, από οικονομική άποψη έχει γίνει ένα μικρό θαύμα.
η παραγωγικότητα αυξήθηκε.
το κόστος μειώθηκε.
η τεχνολογία πέτυχε.
τι γίνεται όμως με τους άλλους πενήντα ανθρώπους;
αν το κέρδος από αυτή την τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας μείνει αποκλειστικά στον ιδιοκτήτη της επιχείρησης, της τεχνολογίας και του κεφαλαίου, τότε εμφανίζεται το μεγάλο παράδοξο:
η κοινωνία θα παράγει περισσότερο πλούτο, αλλά ένα μεγάλο μέρος των ανθρώπων της μπορεί να γίνει φτωχότερο.
και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, όλο το κοινωνικό ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης.
μια οικονομία δεν υπάρχει μόνο για να παράγει περισσότερα προϊόντα με μικρότερο κόστος.
υπάρχει για να μπορούν οι άνθρωποι να ζουν.
γιατί αν εκατομμύρια εργαζόμενοι χάσουν τη δουλειά τους ή ένα σημαντικό μέρος του εισοδήματός τους, γεννιέται και ένα δεύτερο παράδοξο:
ποιος θα αγοράζει όλα αυτά που θα παράγουν τόσο φτηνά και αποτελεσματικά οι μηχανές;
δεν μπορεί να υπάρχει για πολύ μια οικονομία γεμάτη προϊόντα και υπηρεσίες αλλά χωρίς αρκετούς ανθρώπους που να έχουν εισόδημα για να τα αγοράσουν.
γι’ αυτό το πραγματικό δίλημμα δεν είναι:
άνθρωπος ή μηχανή.
η μηχανή ήρθε για να μείνει.
το πραγματικό δίλημμα είναι:
ποιος θα καρπωθεί την παραγωγικότητα της μηχανής;
και εδώ υπάρχει ένας άλλος δρόμος.
αν για την ίδια παραγωγή χρειάζεται πλέον η μισή ανθρώπινη εργασία, γιατί το πρώτο μας συμπέρασμα πρέπει να είναι ότι χρειαζόμαστε τους μισούς εργαζόμενους;
γιατί να μη σημαίνει ότι χρειαζόμαστε λιγότερες ώρες εργασίας;
ο άνθρωπος κάποτε δούλευε από το πρωί μέχρι το βράδυ, έξι και επτά ημέρες την εβδομάδα.
με κοινωνικούς αγώνες, αλλά και χάρη στην τεχνολογική πρόοδο και την αύξηση της παραγωγικότητας, ήρθαν το οκτάωρο, το πενθήμερο, οι άδειες, η κοινωνική ασφάλιση.
ίσως λοιπόν η επόμενη μεγάλη κατάκτηση να πρέπει να είναι:
λιγότερη δουλειά και περισσότερη ζωή.
αν η μηχανή μπορεί να κάνει σε τέσσερις ώρες όσα ο άνθρωπος έκανε σε οκτώ, αυτό πρέπει κάποτε να φανεί και στη ζωή του ανθρώπου.
σε λιγότερες ώρες εργασίας χωρίς αντίστοιχη μείωση του εισοδήματος.
σε περισσότερο ελεύθερο χρόνο.
σε καλύτερη υγεία και παιδεία.
σε ισχυρότερη κοινωνική ασφάλεια.
σε αξιοπρεπείς συντάξεις.
σε περισσότερο χρόνο για την οικογένεια, τους φίλους, τη δημιουργία, τον πολιτισμό και τελικά για την ίδια τη ζωή.
και γι’ αυτό ίσως χρειαστεί μια καινούργια κοινωνική συμφωνία.
ένα μέρος του τεράστιου οικονομικού οφέλους που θα δημιουργεί η αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από την τεχνητή νοημοσύνη και τις μηχανές να επιστρέφει στην κοινωνία.
μέσα από τη φορολογία των μεγάλων κερδών της αυτοματοποίησης, μέσα από τη μείωση του χρόνου εργασίας και μέσα από τη χρηματοδότηση της υγείας, της παιδείας και της κοινωνικής προστασίας.
και κάτι ακόμη.
δεν είναι υποχρεωτικό κάθε δουλειά που μπορεί να κάνει μια μηχανή να την παραδώσουμε στη μηχανή.
υπάρχουν χώροι όπου η ανθρώπινη παρουσία έχει αξία από μόνη της.
στο παιδί που μαθαίνει.
στον ηλικιωμένο που χρειάζεται φροντίδα.
στον άρρωστο που φοβάται.
στον άνθρωπο που έχει απέναντί του έναν άλλο άνθρωπο και όχι μια οθόνη.
η κοινωνία έχει δικαίωμα να αποφασίσει ότι σε ορισμένα πράγματα η αποτελεσματικότητα δεν είναι η μοναδική αξία.
γιατί διαφορετικά μπορεί να φτάσουμε στο παράλογο:
οι μηχανές να δουλεύουν περισσότερο για να ζουν καλύτερα λιγότεροι άνθρωποι.
και τότε δεν θα φταίνε οι μηχανές.
η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποφασίζει πώς θα μοιραστεί ο πλούτος που δημιουργεί.
δεν αποφασίζει πόσες ώρες θα δουλεύουμε.
δεν αποφασίζει ποιος θα φορολογείται.
δεν αποφασίζει αν ο πλούτος θα συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων ή θα επιστρέφει στην κοινωνία.
αυτά είναι ανθρώπινες και πολιτικές αποφάσεις.
η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί λοιπόν να γίνει ένα τρομερό εργαλείο συγκέντρωσης πλούτου και δύναμης.
μπορεί όμως να γίνει και το αντίθετο.
ένα εργαλείο που θα απελευθερώσει τον άνθρωπο από ένα μέρος της αναγκαστικής εργασίας που τον ακολουθεί εδώ και χιλιάδες χρόνια.
η ίδια ακριβώς τεχνολογία μπορεί να μας οδηγήσει και στα δύο.
σε τεχνολογική πρόοδο με κοινωνική οπισθοδρόμηση.
ή
σε τεχνολογική πρόοδο μαζί με κοινωνική πρόοδο.
γι’ αυτό η μεγάλη πρόταση μπορεί τελικά να ειπωθεί με μία μόνο φράση:
όσο περισσότερη δουλειά αναλαμβάνει η μηχανή, τόσο περισσότερη ζωή πρέπει να κερδίζει ο άνθρωπος.
η μηχανή δεν είναι εχθρός του ανθρώπου.
ούτε όμως και φίλος του.
είναι εργαλείο.
και όπως κάθε εργαλείο από τότε που ο άνθρωπος έπιασε την πρώτη πέτρα στα χέρια του, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει.
το ζήτημα είναι ποιος την κρατάει και για ποιον τη χρησιμοποιεί.
— δδμανιάς
«Guantanamera» — ένας ανθρώπινος ρυθμός απέναντι στον ρυθμό της μηχανής. Γιατί όσο κι αν προχωρήσει η τεχνολογία, το μέτρο της προόδου πρέπει να παραμένει ένα: ο άνθρωπος και η ζωή του.
