αριστοφάνης

Μου φαίνεται πολύ δύσκολο να αποφανθεί κανείς ότι το τάδε έργο έχει “ενδιαφέρον” αλλά όχι “αξία”, ακόμα και αν πρόκειται για αυλικές όπερες ή για φορμουλαϊκή μουσική συνοδεία των ποδόλουτρων που έκανε ο εκλέκτορας της Σαξωνίας για την άτιμη την ποδάγρα του. Άλλωστε γι΄αυτό ταυτιζόμαστε και με φτηνή ποπ ή με σκυλοπαραγωγές της εποχής μας, ενοχικά εμείς οι μορφωμένοι: η μουσική είναι δαιμονία και μπορεί να μας αγγίξει ακόμα και στην πιο τυποποιημένη ή άψυχη εκδοχή της.

Όταν όμως μιλάμε για κείμενα, είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς ότι πολλά γραπτά του παρελθόντος έχουν κυρίως μουσειακό ή ιστορικό ή φιλολογικό “ενδιαφέρον” και ελάχιστη “αξία” — για να παραμείνω στο χονδροειδές αλλά χρήσιμο σχήμα του μουσικολόγου φίλου μου. Υπάρχουν άφθονα παραδείγματα: σάτιρες, πολεμικές, αντιρρητικοί, μανιφέστα ημιτελών επαναστάσεων, θεοφιλοσοφικές αναλύσεις ιώτα και κεραίας, ηθικοπλαστικές χρηστοήθειες, αφηγήσεις για εποχές που επιλέξαμε να λησμονήσουμε, ποίηση τοξικά διακειμενική, επικαιρικά ενός χαμένου κόσμου, χρονογραφήματα του παρωχημένου… Μεγάλο μέρος κάθε γραμματείας απλώς δεν μας αφορά όλους, δεν αφορά τους μη ειδικούς: δεν έχει “αξία”.

Σε αυτή την κατηγορία, της γραμματείας χωρίς “αξία” εμπίπτουν οι κωμωδίες του Αριστοφάνη. Πληκτικές και αηδείς ως ανάγνωσμα, αποκομμένες από τη λειτουργία τους όταν παραστάθηκαν και πνιγμένες στους υπαινιγμούς και τις σπόντες (μενσιωμένες συνήθως) ανεβαίνουν ξανά και ξανά και ξανά πετσοκομμένες ή ελεύθερα διασκευασμένες. Η τεχνική τους είναι εφάμιλλη κακών γελοιογραφιών· η θεματική τους είναι η κοινωνική σάτιρα, ο Σωκράτης, οι δημαγωγοί, ο πόλεμος, ο Ευριπίδης. Ποιον αφορά ο Ευριπίδης ως υποδεέστερος του Σοφοκλή πια; Ποιος θεωρεί τον Σωκράτη στρεψοδίκη; Πόσο γέλιο βγάζουν οι Εκκλησιάζουσες; Τι μας λεν οι Σφήκες;

Το “ενδιαφέρον” των εννέα σωζόμενων αριστοφανικών κωμωδιών είναι πελώριο, ανυπολόγιστο, αλλά η “αξία” τους μηδαμινή: ο Αριστοφάνης, ένας υπερπροικισμένος επιθεωρησεογράφος μιας πνευματικώς υπέρλαμπρης εποχής, αντανακλά λίγη από τη λάμψη της. Είναι ένας στριφνός ηθικολόγος που με προσηκόντως διονυσιακό μπρίο χρησιμοποιεί την αφηγηματική ευρηματικότητα και την κωμική πονηριά του για να σκεπάσει την ανατριχιαστική ρηχότητά του με ένα κουβερλί μπαλωμένο από βωμολοχίες, υπαινιγμούς και ξυπνάδες. Ξανά και ξανά αποθεώνει την ηθική του χρηστού μεσήλικα ιππέως που θα κωδικοποιήσει λίγο αργότερα ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια: ο Ευριπίδης είναι πούστρα, ο Σωκράτης σοφιστής, οι δημοκρατικοί δημαγωγοί, οι γυναίκες χαζόμουνα κ.ο.κ. Την ηθική αυτή του ιππέως, της φρόνησης και μεσότητος του μεσήλικα ιππέως, την θεωρεί αναπόδραστη, μια ΤΙΝΑ της εποχής του, και την προπαγανδίζει με τρόπο υπερβολικά εξώφθαλμο και χυδαίο ακόμα και για τον πιο θερμό εραστή της στρατευμένης τέχνης.

Αντιλαμβάνομαι ότι στην παιδοκτόνο μετεμφυλιακή Ελλάδα οι γαμοκουβέντες και οι αριστοφανικοί φαλλοί επί σκηνής λειτουργούσαν απελευθερωτικά, αφού με το πρόσχημα του αρχαίου κλέους έδιναν βήμα στην ενστικτώδη και τυφλή ανάγκη μιας ολόκληρης κοινωνίας να βγάλει γλώσσα, αν όχι κωλοδάχτυλο, στην Τριμούρτι Γεροστάθης-Γυμνασιάρχης-Χωροφύλαξ. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι καλύτεροι έφτιαξαν τους καλύτερους Όρνιθες (το ευρηματικότερο και ευγενέστερο αριστοφανικό έργο, ίσως το μόνο γνήσια αστείο) και ότι αυτοί απαγορεύτηκαν από τον φιλόσοφο-βασιλέα Κωνσταντίνο Τσάτσο.

Αντιλαμβάνομαι ότι χρωστάμε ευγνωμοσύνη στη διαμάχη Κουν-Σαββόπουλου για τους Αχαρνής που προέκυψαν, ίσως ήταν η μόνη φορά που είχε δίκιο ο Νιόνιος.

Αντιλαμβάνομαι ότι επί παπανδρεοκρατίας (1981-1989) ο Αριστοφάνης ήτανε το διανοουμενέ υποκατάστατο ή άλλοθι του Δελφινάριου.

Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί ασχολούμαστε ακόμα με τον Αριστοφάνη.