Δεν είναι συνηθισμένο ένα βιβλίο να διαβάζεται αδιάκοπα επί τρεις χιλιάδες χρόνια.
Δεν είναι συνηθισμένο να αντιγράφεται, να μεταφράζεται, να διδάσκεται και να εμπνέει γενιές ανθρώπων διαφορετικών γλωσσών, θρησκειών και πολιτισμών.
Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη με την Οδύσσεια.
Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο θαύμα του Ομήρου.
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ο Όμηρος ήταν ένας άνθρωπος ή η κορυφαία έκφραση μιας μακράς προφορικής ποιητικής παράδοσης. Εκείνο όμως που γνωρίζουμε είναι ότι μέσα από αυτή την παράδοση γεννήθηκε ένα έργο που δεν έμεινε ελληνικό. Έγινε παγκόσμιο.
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν θεωρούνται απλώς δύο αρχαία ελληνικά έπη. Για αιώνες αποτέλεσαν τη βάση της κλασικής παιδείας στη Δύση και συνεχίζουν να διδάσκονται στα σημαντικότερα πανεπιστήμια του κόσμου. Δεν επιβίωσαν επειδή ήταν τα αρχαιότερα. Επιβίωσαν επειδή κάθε γενιά ανακάλυπτε μέσα τους κάτι νέο για τον άνθρωπο.
Πώς είναι δυνατόν μια προφορική ποιητική παράδοση, που γεννήθηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια, να εξακολουθεί να συνομιλεί τόσο άμεσα με την ψυχή του σύγχρονου ανθρώπου;
Πώς γίνεται ένας φοιτητής στην Αμερική, ένας καθηγητής στην Αγγλία, ένας ερευνητής στην Ιαπωνία και ένας αναγνώστης στην Ελλάδα να διαβάζουν το ίδιο έργο και να αισθάνονται ότι τους αφορά προσωπικά;
Ίσως επειδή η Οδύσσεια δεν είναι μόνο η ιστορία ενός ταξιδιού.
Είναι η ιστορία του ανθρώπου.
Του φόβου.
Της απώλειας.
Του πειρασμού.
Της εξουσίας.
Της επιμονής.
Της αγάπης.
Της επιστροφής.
Πολλοί μελετητές βλέπουν στην Οδύσσεια μια αλληγορία της ανθρώπινης πορείας. Ο Κύκλωπας μπορεί να συμβολίζει τη βία χωρίς λογική. Οι Σειρήνες τους πειρασμούς που μας απομακρύνουν από τον προορισμό μας. Η Κίρκη την απώλεια της ανθρώπινης φύσης. Η Ιθάκη δεν είναι μόνο ένας τόπος· είναι ο στόχος, η ολοκλήρωση, η επιστροφή στον αληθινό εαυτό.
Οι ερμηνείες αλλάζουν.
Και πρέπει να αλλάζουν.
Κάθε εποχή έχει το δικαίωμα να συνομιλεί με τον Όμηρο και να αναζητά νέα νοήματα.
Όμως υπάρχει κάτι πραγματικά εντυπωσιακό.
Επί τρεις χιλιάδες χρόνια, άνθρωποι από ολόκληρο τον κόσμο αποδέχθηκαν νέες ερμηνείες, νέες μεταφράσεις, νέες θεατρικές παραστάσεις και νέες κινηματογραφικές προσεγγίσεις.
Δυσκολεύτηκαν όμως πάντοτε όταν ένιωθαν ότι αλλοιώνεται ο ανθρώπινος και ηθικός πυρήνας του έργου.
Όχι επειδή ο Όμηρος είναι υπεράνω κριτικής.
Αλλά επειδή η Οδύσσεια έχει πάψει προ πολλού να ανήκει μόνο στον δημιουργό της.
Ανήκει στην κοινή μνήμη της ανθρωπότητας.
Ίσως η πιο συγκλονιστική σκηνή του έργου να μην είναι μια μάχη.
Ίσως να είναι η στιγμή που ο ταλαιπωρημένος Οδυσσέας φτάνει στη χώρα των Φαιάκων.
Η Ναυσικά δεν του λέει να αναζητήσει πρώτα τον βασιλιά.
Του λέει να σταθεί μπροστά στην Αρήτη.
Ο Όμηρος δεν επιλέγει τυχαία.
Σε έναν κόσμο όπου η ισχύς βρίσκεται στα χέρια των βασιλιάδων και των πολεμιστών, αναδεικνύει μια γυναίκα της οποίας η δύναμη πηγάζει από τη σοφία, τη σύνεση και τη δίκαιη κρίση.
Η Αρήτη ακούει.
Σκέφτεται.
Κρίνει.
Και μόνο τότε αποφασίζει.
Δεν είναι απλώς μια βασίλισσα.
Είναι μια υπενθύμιση ότι η εξουσία χωρίς δικαιοσύνη δεν έχει αξία.
Πόσοι πολιτισμοί πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια είχαν συλλάβει μια τόσο βαθιά ιδέα;
Ίσως εκεί να βρίσκεται η αληθινή μεγαλοφυΐα του Ομήρου.
Δεν έγραψε μόνο μια μεγάλη περιπέτεια.
Έγραψε έναν διαχρονικό χάρτη της ανθρώπινης ψυχής.
Γι’ αυτό κάθε γενιά επιστρέφει στην Οδύσσεια.
Όχι για να μάθει τι απέγινε ο Οδυσσέας.
Αλλά για να ανακαλύψει κάτι για τον εαυτό της.
Ταινίες για την Οδύσσεια θα γυριστούν πολλές.
Άλλες θα συγκινήσουν.
Άλλες θα ξεχαστούν.
Νέες ερμηνείες θα συνεχίσουν να γεννιούνται.
Και αυτό είναι ευλογία.
Γιατί τα μεγάλα έργα δεν φοβούνται τον διάλογο.
Όμως άλλη Οδύσσεια δεν θα γραφτεί.
Όχι επειδή δεν υπάρχουν σπουδαίοι συγγραφείς.
Αλλά επειδή υπάρχουν ορισμένα έργα που, κάποια στιγμή, παύουν να ανήκουν σε έναν λαό ή σε μια εποχή.
Γίνονται κτήμα της ανθρωπότητας.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη νίκη του Ομήρου.
Δεν νίκησε τον χρόνο επειδή έγραψε ένα αριστούργημα.
Νίκησε τον χρόνο επειδή έγραψε κάτι που εξακολουθεί να λέει την αλήθεια για τον άνθρωπο.
Κι όσο ο άνθρωπος θα αναζητά τη δική του Ιθάκη, η Οδύσσεια δεν θα ανήκει ποτέ στο παρελθόν.
Θα ανήκει πάντοτε στο μέλλον.
— δδμανιάς
Τα μεγάλα έργα δεν επιβιώνουν επειδή μιλούν μόνο στη λογική.
Επιβιώνουν επειδή αγγίζουν την ψυχή.
Όπως η Οδύσσεια δεν αφηγείται μόνο το ταξίδι του Οδυσσέα αλλά το αιώνιο ταξίδι του ανθρώπου, έτσι και τα «Άγρια Πουλιά» δεν μιλούν μόνο για την ελευθερία. Μιλούν για εκείνη την εσωτερική φωνή που αρνείται να συμβιβαστεί και συνεχίζει να αναζητά τον δικό της ουρανό.
Ίσως γι’ αυτό, ύστερα από τρεις χιλιάδες χρόνια, ο Όμηρος και η μεγάλη τέχνη εξακολουθούν να μας συγκινούν. Δεν απευθύνονται μόνο στο μυαλό. Συνομιλούν με την ψυχή. δδμανιάς
