πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια ο αριστοτέλης έθεσε ένα ερώτημα που παραμένει αναπάντητο μέχρι σήμερα.
όχι ποιος πρέπει να κυβερνά.
όχι αν η αριστερά είναι καλύτερη από τη δεξιά.
όχι αν η δημοκρατία είναι καλύτερη από τη μοναρχία.
αλλά κάτι πολύ πιο δύσκολο:
πώς θα εμποδίσουμε όποιον κυβερνά να γίνει τύραννος;
από τότε ο άνθρωπος δοκίμασε σχεδόν τα πάντα.
βασιλιάδες.
αυτοκράτορες.
φεουδάρχες.
δημοκρατίες.
δικτατορίες.
κομμουνιστικά καθεστώτα.
στρατιωτικές χούντες.
προεδρικά συστήματα.
κοινοβουλευτικά συστήματα.
και όμως το πρόβλημα παραμένει το ίδιο.
η εξουσία αγαπά τον εαυτό της.
πάντα ζητά περισσότερη δύναμη.
πάντα ζητά λιγότερο έλεγχο.
πάντα θέλει να μένει περισσότερο.
κάποτε οι τύραννοι φορούσαν στέμμα.
σήμερα φορούν κοστούμι.
κάποτε κρατούσαν σπαθί.
σήμερα κρατούν μικρόφωνο, τηλεοπτικό δίκτυο, πλατφόρμες επικοινωνίας και βάσεις δεδομένων.
η ρωσία είναι αυταρχική.
κανείς δεν αμφιβάλλει.
η κίνα είναι αυταρχική.
ούτε γι’ αυτό αμφιβάλλει κανείς.
εκεί η εξουσία δεν αλλάζει εύκολα.
η αντιπολίτευση δεν έχει πραγματική δυνατότητα να κυβερνήσει.
ο πολίτης γνωρίζει τα όρια.
όμως το παράδοξο της εποχής μας βρίσκεται αλλού.
υπάρχουν χώρες που ονομάζονται δημοκρατίες και παρ’ όλα αυτά οι πολίτες αισθάνονται όλο και λιγότερο ελεύθεροι.
ψηφίζουν.
αλλά νιώθουν ότι δεν αποφασίζουν.
ενημερώνονται.
αλλά δεν γνωρίζουν ποιος ελέγχει την πληροφορία.
διαμαρτύρονται.
αλλά συχνά κανείς δεν τους ακούει.
η ευρωπαϊκή ένωση εξακολουθεί να είναι ένας από τους πιο ελεύθερους χώρους του πλανήτη.
εκεί ο πολίτης μπορεί να διαδηλώσει.
να γράψει.
να οργανωθεί.
να ψηφίσει διαφορετικά.
να αλλάξει κυβέρνηση.
αυτές είναι τεράστιες κατακτήσεις.
όμως ακόμη και μέσα στην ευρώπη εμφανίζονται φαινόμενα που ανησυχούν.
παρακολουθήσεις.
συγκέντρωση μέσων ενημέρωσης.
εξάρτηση της πολιτικής από μεγάλα οικονομικά συμφέροντα.
γραφειοκρατίες που αποφασίζουν μακριά από τους πολίτες.
ο αυταρχισμός δεν έρχεται πάντα με τανκς.
μερικές φορές έρχεται αθόρυβα.
βήμα βήμα.
με πρόσχημα την ασφάλεια.
την οικονομία.
την αποτελεσματικότητα.
και τότε ο πολίτης ξυπνά ένα πρωί και ανακαλύπτει ότι έχει ακόμη δικαιώματα στα χαρτιά, αλλά όλο και λιγότερη δύναμη στην πράξη.
η ιστορία μάς διδάσκει ότι καμία δημοκρατία δεν πεθαίνει σε μία νύχτα.
η ρωμαϊκή δημοκρατία δεν χάθηκε σε μία μέρα.
η δημοκρατία της βαϊμάρης δεν κατέρρευσε σε μία εβδομάδα.
πρώτα κουράζονται οι πολίτες.
μετά αδιαφορούν.
και στο τέλος παραδίδουν την ελευθερία τους σε κάποιον που υπόσχεται να λύσει όλα τα προβλήματα.
εκεί αρχίζει ο δρόμος προς τον αυταρχισμό.
όχι όταν εμφανίζεται ο τύραννος.
αλλά όταν εξαφανίζεται η συμμετοχή των πολιτών.
ίσως τελικά ο αριστοτέλης να είχε δίκιο.
το πρόβλημα δεν είναι ποιος κυβερνά.
το πρόβλημα είναι ποιος ελέγχει αυτόν που κυβερνά.
αν δεν υπάρχουν ανεξάρτητα δικαστήρια, ελεύθερος τύπος, ενεργοί πολίτες και θεσμοί που λειτουργούν, τότε κάθε εξουσία αργά ή γρήγορα θα προσπαθήσει να γίνει απόλυτη.
γιατί η εξουσία είναι σαν το νερό.
αν δεν της βάλεις όρια, θα απλωθεί παντού.
και ίσως αυτό να είναι το μεγάλο μάθημα της εποχής μας.
ο αγώνας δεν είναι ανάμεσα στη δύση και την ανατολή.
ούτε ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον κομμουνισμό.
ο πραγματικός αγώνας είναι ανάμεσα στην ελευθερία και στη συγκέντρωση της εξουσίας.
και θα συνεχιστεί όσο υπάρχουν άνθρωποι που θέλουν να κυβερνούν και άνθρωποι που θέλουν να παραμένουν ελεύθεροι.
γιατί το ερώτημα του αριστοτέλη παραμένει ζωντανό.
και ίσως να είναι σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ:
πώς θα εμποδίσουμε όποιον κυβερνά να γίνει τύραννος;
Ο Αριστοτέλης άλλωστε έλεγε ότι η πολιτική υπάρχει για να ζουν καλύτερα οι άνθρωποι μέσα στην πόλη.
Όχι για να δοξάζονται οι άρχοντες.
το «jardín de la república» δεν είναι πολιτικό τραγούδι.
είναι τραγούδι για έναν τόπο.
για τους ανθρώπους του.
για τις χαρές και τις δυσκολίες τους.
κι ίσως αυτό να είναι τελικά το βαθύτερο νόημα της δημοκρατίας.
όχι οι κυβερνήτες.
αλλά οι άνθρωποι που χορεύουν, δουλεύουν, αγαπούν και ονειρεύονται κάτω από τη σκιά της.
γιατί οι πολιτείες χτίζονται για τους ανθρώπους.
όχι οι άνθρωποι για τις πολιτείες.
