όταν ήμουν νέος διάβασα δυο-τρία βιβλία του τζον στάινμπεκ. δεν θυμάμαι πια όλες τις λέξεις του. θυμάμαι όμως τα νοήματα.
και ίσως αυτό να έχει μεγαλύτερη σημασία.
στα «σταφύλια της οργής» ο στάινμπεκ δεν κάνει μάθημα περί δικαιοσύνης. σου δείχνει ανθρώπους να χάνουν τη γη τους, οικογένειες να ξεριζώνονται, εργάτες να ψάχνουν ένα μεροκάματο για να φάνε και απέναντί τους μια οικονομική δύναμη πολύ μεγαλύτερη από τον άνθρωπο.
και σε αφήνει να αναρωτηθείς:
αυτό μπορεί να είναι νόμιμο. είναι όμως δίκαιο;
από τη δουλεία στο προνόμιο
η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη περιπτώσεις όπου η αδικία δεν τελείωνε με εκείνον που την υπέστη.
στη δουλεία, η ανελευθερία μπορούσε να περάσει από τη μάνα στο παιδί. ένας άνθρωπος γεννιόταν σκλάβος χωρίς να έχει κάνει τίποτε. η κοινωνία είχε αποφασίσει πριν ακόμη γεννηθεί ποια θα ήταν η θέση του.
από την άλλη πλευρά υπήρχε ο κύριος, η περιουσία και το προνόμιο.
κι αυτά μπορούσαν επίσης να κληρονομηθούν.
ο ένας κληρονομούσε την αλυσίδα.
ο άλλος το κλειδί.
άλλαξαν οι αιώνες, καταργήθηκε η δουλεία, άλλαξαν οι κοινωνίες. όμως ένα δύσκολο ερώτημα έμεινε:
πόσο από την αδικία μιας εποχής μπορεί να συνεχίσει να ζει μέσα στην περιουσία της επόμενης;
και στο θιάκι;
ας κοιτάξουμε τον δικό μας μικρό τόπο.
η σύγχρονη ιστορική έρευνα για την ιθάκη δείχνει ότι ήδη πριν από τη βενετική κυριαρχία υπήρχαν προνόμια που είχαν παραχωρηθεί για υπηρεσίες προς την εξουσία και ότι ορισμένα από αυτά επιβίωσαν και επί βενετών.
αργότερα δημιουργήθηκαν οι κατάλογοι της τοπικής κυβερνώσας ελίτ. το ενδιαφέρον είναι ότι η ιδιότητα αυτή μπορούσε να αποκτήσει κληρονομικό χαρακτήρα: οι απόγονοι των αρχικών μελών γίνονταν αυτομάτως δεκτοί στο σώμα των προνομιούχων.
φτάνουμε έτσι και στο περίφημο Libro d’Oro.
το χρυσό βιβλίο.
μόνο που κάθε χρυσό βιβλίο έχει και ανθρώπους που μένουν έξω από τις σελίδες του.
γιατί το προνόμιο δεν υπάρχει μόνο του.
για να είναι κάποιος προνομιούχος, κάποιος άλλος πρέπει να μην έχει το ίδιο προνόμιο.
και μια ξένη εξουσία δεν κυβερνά έναν τόπο επί αιώνες μόνο με στρατιώτες που έρχονται από μακριά. χρειάζεται διοίκηση, ανθρώπους, συμφέροντα και ντόπια στηρίγματα.
δεν χρειάζεται σήμερα να ψάξουμε ονόματα.
μας ενδιαφέρει ο μηχανισμός.
η εξουσία φεύγει.
ο άνθρωπος που την υπηρέτησε πεθαίνει.
το προνόμιο όμως μπορεί να μείνει.
και όταν το προνόμιο γίνει γη, σπίτι, περιουσία και κοινωνική δύναμη, μπορεί να περάσει στο παιδί, στο εγγόνι και στο δισέγγονο.
ύστερα ήρθαν άλλοι κατακτητές
πολλούς αιώνες αργότερα η ελλάδα γνώρισε τη γερμανική και ιταλική κατοχή.
και γνώρισε μια άλλη βαριά λέξη:
δοσιλογισμός.
υπήρξαν έλληνες που πολέμησαν τον κατακτητή, φυλακίστηκαν, εκτελέστηκαν, πείνασαν.
υπήρξαν όμως και έλληνες που συνεργάστηκαν μαζί του.
υπήρξαν πληροφοριοδότες — οι ρουφιάνοι, όπως τους είπε ο λαός.
υπήρξαν και οικονομικοί συνεργάτες που μέσα στην πείνα και στην καταστροφή έκαναν περιουσίες.
δεν είναι όλοι το ίδιο και δεν πρέπει να τους βάλουμε όλους στο ίδιο σακί.
υπάρχει όμως πάλι το ίδιο ερώτημα.
ο δοσίλογος πεθαίνει.
η πράξη του δεν κληρονομείται.
η περιουσία του όμως μπορεί να κληρονομηθεί.
κι ο αγωνιστής πεθαίνει κι αυτός.
η θυσία του γράφεται ίσως σε μια πλάκα, σ’ ένα βιβλίο, σε μια επέτειο.
αν όμως άφησε πίσω του φτώχεια, το παιδί του μπορεί να κληρονομήσει αυτή.
εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
κανένα παιδί δεν φταίει για τον πατέρα του
ας το πούμε καθαρά.
ο απόγονος του προνομιούχου δεν είναι ένοχος επειδή γεννήθηκε από εκείνον.
ο γιος του δοσίλογου δεν είναι δοσίλογος.
το εγγόνι του ρουφιάνου δεν είναι ρουφιάνος.
η ενοχή δεν κληρονομείται.
και ευτυχώς.
όμως τότε έρχεται ένα ερώτημα που με βασανίζει:
αν δεν κληρονομείται η ενοχή, γιατί μπορεί να κληρονομείται χωρίς τέλος το κέρδος που άφησε πίσω της η αδικία;
εκεί μπερδεύεται η δικαιοσύνη.
το παιδί μου και το παιδί του άλλου
είναι το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο να αγαπάς το παιδί που μεγάλωσες.
να δουλεύεις γι’ αυτό.
να θέλεις να του αφήσεις ένα σπίτι, ένα χωράφι, λίγα χρήματα, μια καλύτερη ζωή.
αυτό δεν είναι αδικία.
είναι αγάπη.
όμως υπάρχει και το παιδί του άλλου.
εκείνο δεν το μεγάλωσες.
δεν το αγαπάς όπως το δικό σου.
αλλά είναι άνθρωπος.
δεν το πετάς.
δεν μπορεί μια κοινωνία να λέει στον έναν «εσύ γεννήθηκες με γη, σπίτια και χρήματα επειδή κάποιος πρόγονός σου στάθηκε κάποτε στη σωστή πλευρά της εξουσίας» και στον άλλον «εσύ γεννήθηκες χωρίς τίποτε — καλή τύχη».
και ύστερα να ονομάζει αυτό δικαιοσύνη μόνο επειδή υπάρχουν συμβόλαια.
τα συμβόλαια αποδεικνύουν την ιδιοκτησία.
δεν αποδεικνύουν πάντοτε τη δικαιοσύνη.
ίσως αυτό προσπαθούσε να μου πει ο στάινμπεκ όταν ήμουν νέος και με συγκινούσε χωρίς να μπορώ τότε να το εξηγήσω.
ότι πίσω από κάθε νόμο, κάθε τράπεζα, κάθε τίτλο ιδιοκτησίας, κάθε Libro d’Oro, υπάρχει πάντοτε ένας άνθρωπος.
κι όταν ο άνθρωπος πεινάει, όταν δεν έχει στέγη, όταν δεν έχει καμία ευκαιρία επειδή γεννήθηκε στη λάθος πλευρά της ιστορίας, δεν αρκεί να του δείξεις το συμβόλαιο.
επίμετρο
η δουλεία μπορούσε να κληρονομεί την αλυσίδα.
το προνόμιο μπορούσε να κληρονομεί τη γη.
ο δοσιλογισμός μπορούσε να αφήσει πίσω του περιουσία.
οι εποχές άλλαξαν.
οι άνθρωποι πέθαναν.
οι κατακτητές έφυγαν.
τα χαρτιά όμως έμειναν.
και γι’ αυτό η δικαιοσύνη δεν είναι μια λέξη γραμμένη σ’ έναν νόμο.
είναι ένα ερώτημα που κάθε γενιά πρέπει να κάνει από την αρχή:
αν δεν κληρονομείται η ενοχή, μέχρι πότε είναι δίκαιο να κληρονομείται το αποτέλεσμα της αδικίας;
Ο «Γκρεμιστής» δεν γκρεμίζει ανθρώπους. Γκρεμίζει ό,τι στέκεται για χρόνια όρθιο μόνο και μόνο επειδή συνηθίσαμε να το βλέπουμε εκεί. Προνόμια, αδικίες, κοινωνικά τείχη που περνούν από γενιά σε γενιά και κάποτε μοιάζουν φυσικά, ενώ δεν είναι.
Κι ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο: να μη γκρεμίσεις τον άνθρωπο, αλλά την αδικία που κληρονόμησε ο κόσμος και έμαθε να θεωρεί κανονικότητα.
Γι’ αυτό διάλεξα τον «Γκρεμιστή». Γιατί κάποια πράγματα δεν χρειάζονται επισκευή. Χρειάζονται γκρέμισμα.
— δδμανιάς
